Ако слободата на медиумите е лакмусовиот тест за една демократија, тогаш најновите податоци за 2026 година ни покажуваат дека македонскиот демократски организам се бори со хронично воспаление. Падот на 45-то место на индексот на „Репортери без граници“ е дијагноза за амбиент во кој новинарството, наместо да биде коректив на власта, сè почесто станува заложник на економскиот притисок.

Кога зборуваме за слободата на медиумите денес, најчесто мислиме на отсуството на директна цензура. Но, вистинската цензура во 21 век не изгледа како забрана за зборување. Таа изгледа како поплава од неважни информации, скриени сопственички структури и целосна партизација на јавниот простор. Слободата на медиумите не е само правото да се каже вистината, туку и капацитетот таа вистина да допре до граѓаните, без да биде извалкана од туѓи агенди.

Македонскиот медиумски пазар е мал, фрагментиран и сиромашен. Во такви услови, „независноста“ станува луксуз кој малкумина можат да си го дозволат. Кога опстанокот на една редакција зависи од државно рекламирање или од волјата на неколку моќни маркетинг агенции, уредувачката политика неминовно почнува да „танцува“ по нивната музика. Новинарството стана несигурна професија – егзистенцијален страв кој природно води кон автоцензура.

Ако направиме пресек на домашната медиумска сцена, сликата е далеку од идеална. Таа е заглавена во неколку клучни проблеми кои го гушат вистинското новинарство:

1. Кој ги поседува медиумите? (Потребата од медиумски ветинг) Вистинската слобода започнува со транспарентноста на капиталот. Не можеме да зборуваме за независно новинарство ако не знаеме кој ја плаќа сметката. Примерите од соседството, како медиумските империи на Дељан Пеевски во Бугарија или пропагандната машинерија на Виктор Орбан која пушти длабоки корени и кај нас, покажуваат како капиталот се користи за политички инженеринг. Затоа, медиумскиот ветинг – проверка на потеклото на парите и сопственичките структури – е неопходен чекор. Граѓаните имаат право да знаат дали веста што ја читаат е новинарски извештај или платена агенда.

2. „Заробениот“ Национален сервис Националната радиотелевизија (МРТ) треба да биде столбот на објективното информирање и едукација. Наместо тоа, таа со години функционира како партиски бастион. И покрај огромниот буџет од 15 милиони евра за плати, сведочиме на отсуство на сопствена квалитетна продукција, едукативни и истражувачки емисии. Додека националниот сервис се полни со копродукции, граѓаните голем дел од спортските настани ги следат на странски канали. Ова не е само медиумски, туку и културен пораз.

3. Смртта на дописничката мрежа и „копи-пејст“ ерата Новинарството бара чевли на терен. Денес, македонските медиуми речиси и да немаат свои дописници во клучните светски центри како Вашингтон, Брисел или Лондон, но уште потрагично – немаат дописници ниту од Делчево, Берово или Кратово. Сведени сме на „копи-пејст“ новинарство, каде 99% од надворешните вести се некритички преземени од странски центри (најчесто од соседството). Кога немате свои луѓе на терен, вие не информирате, туку само преведувате туѓа пропаганда.

4. ПР-от како замена за новинарството Институциите и политичките партии го киднапираа медиумскиот простор. Кога една партија до пладне ќе испрати 14 прес-соопштенија, тоа не е транспарентност, тоа е задушување на етерот. Истовремено, вистински важните, но проблематични вести за естаблишментот, се пуштаат доцна навечер, околу 22 часот – време избрано не за да се информира јавноста, туку веста тивко да „умре“ во сенките на забавните програми.

Слободата на медиумите во Македонија е претворена во сапуница во која политичарите го пишуваат сценариото, а граѓаните се принудени да ја гледаат. За да излеземе од овој круг, потребно е будење на професијата. Ни требаат медиуми кои ќе бидат контролори на власта, а не нејзини ПР-служби. Ни требаат институции кои нема да се плашат од критичко перо и новинари кои ќе одбијат да бидат само држачи на микрофони.

Без слободни, финансиски транспарентни и професионални медиуми, нема демократија. Има само илузија на слобода во која вистината е првата жртва.

Нападите врз полициски службеници во републикава одамна не се изолиран инцидент, напртотив секоја година гледаме раст наместо пад. Тие се повторуваат, се нормализираат и што е најопасно сè почесто се релативизираат. Удари, плукање, навреди, закани, туркања па и сериозни физички напади врз полицајци сè почесто се третираат како „инцидент“, „реакција во афект“ или „резултат на провокација“. Како да е прифатливо полицијата да биде мета…

А полицијата не е симбол на моќ, таа е симбол на обврска. Полицаецот не е таму каде што треба да биде по сопствена желба туку по закон, тој не избира дали ќе интервенира, туку мора. И токму затоа нападот врз полицаец не е личен конфликт тоа е директен конфликт и удар врз државата.

Парадоксот е очигледен… од една страна општеството очекува ред, безбедност и брза реакција, а од друга страна, кога полицијата се соочува со агресија, реакцијата е бавна и блага или речиси непостоечка.

Постапките се одолговлекуваат и санкциите се благи, а пораката што се испраќа е крајно опасна: НАПАДОТ ВРЗ ПОЛИЦАЕЦ СЀ УШТЕ НЕ СЕ ТРЕТИРА КАКО СЕРИОЗНА ПОСЛЕДИЦА!

Во такви околности насилството станува храбро, напаѓачите се чувствуваат охрабрени, а полицајците оставени сами на милост или па немилост.…Законите постојат, напад врз службено лице при вршење службена должност е кривично дело но казните се преблаги… репресивноста треба да биде поригорозна ама и да се процесуира. by the way, САД имаат доживотни и смртни казни… кога зборуваме за напад на полиција.

Полицаецот е човек со семејство, со стравови, со телесна и психолошка цена што ја плаќа секојдневно. Кога тој излегува на улица, тој не знае дали ќе се врати дома неповреден… ако државата не стои зад него со целата своја тежина тогаш станува ризик, а не чест да се брани уставниот поредок на републиката.

Општество во кое полицаец се навредува, удира или напаѓа без страв од последици е општество што чекори кон безредие. Но последиците од нападите врз полицијата не завршуваат со повреденото тело или на статистиката во полицискиот билтен. Тие се многу подлабоки и потивки… Што се случува со кредибилитетот на полицискиот службеник кој е нападнат? Како тој утредента се појавува во заедницата во која живее и работи… дали станува лице со авторитет или лице кон кое ќе се покажува со прст без разлика дали нападот бил вербален или физички…?

Полицаец кој е нападнат, а државата не застанала јасно и гласно зад него со ригорозна казна на напаѓачот, не ја губи само институционалната заштита ја губи и симболичната сила на службата во очите на заедницата. Наместо почит, се раѓа сомнеж и наместо авторитет се создава стигма. А полицаец без кредибилитет во сопствената средина е најопасниот пораз за безбедноста.

Затоа ако тие што нè заштитуваат не се заштитени, прашање е колку брзо средината во која живееме ќе изгуби во поредокот за ред и безбедност и ќе провладее криминалот и делинквентот…

Хамза Имероски

Пред петнаесет години, ветувањата за дигитална иднина ечеа низ училниците во Македонија. Проектот „компјутер за секое дете“, најавуван како револуционерен чекор што ќе ја катапултира земјата во ерата на модерното образование, денес звучи како далечно ехо на неисполнетите соништа. Денес, петнаесет години подоцна, разговорот се врати на самиот почеток, на наједноставното и најфундаменталното барање: учебник за секое дете. Оваа регресија, од лаптопи до хартија, е тажна, но иронична слика за дигитализацијата во Македонија.

Проектот „компјутер за секое дете“, инициран околу 2007 година, беше амбициозен и скап потфат. Со инвестиција од десетици милиони евра, беа набавени илјадници компјутери со цел секој ученик да има пристап до дигитални алатки и знаење. Идејата беше благородна – да се премости дигиталниот јаз, да се модернизира наставата и да се оспособат младите генерации за предизвиците на 21-от век. Училниците накратко беа исполнети со нова технологија, а медиумите со оптимистички најави за образовна ренесанса.

Сепак, реалноста брзо ги демантираше големите очекувања. Несоодветната инфраструктура, недостатокот на обука за наставниот кадар, проблемите со одржувањето и брзото застарување на технологијата го претворија проектот во скапа и неуспешна авантура. Компјутерите, наместо прозорец кон светот, за многумина станаа неупотребливи предмети што собираат прашина во училишните кабинети. Во рок од една деценија, од големата дигитална револуција останаа само сеќавања и предупредување за тоа како не треба да се спроведуваат реформите.

И додека спомените за компјутерите бледнеат, македонското образование се соочи со нов, но и парадоксално постар проблем – недостатокот на учебници. Во последниве неколку години, учениците и родителите секој почеток на учебната година го дочекуваат со неизвесност. Доцнење во испораката, недостиг на учебници за одредени предмети и одделенија, како и дотраени и оштетени книги станаа редовна појава.

Иронијата е очигледна и болна. Општеството кое пред деценија и пол зборуваше за дигитални содржини и интерактивна настава, денес се бори да го обезбеди основното средство за учење – печатениот учебник. Во ера кога светот зборува за вештачка интелигенција во образованието, македонските ученици се принудени да учат од фотокопирани листови или воопшто да немаат пристап до наставните материјали.

Обидите за нова дигитализација, овојпат преку дигитални учебници, исто така наидоа на поделени мислења и проблеми во имплементацијата, повторувајќи дел од грешките од минатото. Повторно се поставија прашањата за подготвеноста на системот, за социјалниот аспект и достапноста на уреди за сите ученици, како и за дидактичката оправданост на замената на печатените со дигитални материјали.

Патот од „компјутер за секое дете“ до „учебник за секое дете“ не е само приказна за два проекти. Тоа е симбол за еден систем кој честопати им дава предност на помпезните, но површни решенија, наместо на суштинските и темелни реформи. Тоа е доказ дека технологијата сама по себе не е магично стапче доколку не е придружена со јасна визија, стратегија и континуирано вложување во човечкиот капитал и инфраструктурата.

Денешната борба за учебник е отрезнувачки потсетник дека пред да се стремиме кон дигиталните врвови, мораме да ги поставиме цврстите темели на образованието. За да изградиме вистински модерно и квалитетно образование, првиот чекор е да се осигураме дека секое дете го има она основното – знаењето на дланка, макар и на хартија. Дури потоа, со научени лекции од минатото, можеме паметно и одржливо да чекориме кон дигиталната иднина.

Вистински екологисти се оние кои се високо образовани во нивниот сектор и кој можат да дадат одговор со кои стравот кај граѓаните се сведува на минимум зошто не влеваат само впечаток на доверба, туку експлицираат огромно знаење, а тоа е доверба, пишува колумнистот и металуршки инженер, Виктор Грозданов во својата последна колумна насловена „Време е науката да проговори – стоп за еко популизмот“.

„Впрочем доколку се разговара за како се креира рударско -индустриски комплекс за експлоатација на рудно металично богатство одговорите се бараат на следниов начин. Потребни Ви се експерти кои учеле проектирање на индустриски капацитети и кои веднаш знаат дека се бараат следниве: геолог да ја открие рудата, географ да каже каква е ружата на ветрови за прашината која и покрај заштитата со водна завеса да не случајно оди во населени и земјоделски места, рударите да кажат каква технологија на ископ да се изврши, металурзите да извршат екстракција на металот, макроекономист да го продава рудното богатство и најважното државата кажува како се враќа во првобитна состојба земјиштето кое се употребувало за рудниот комплекс. Затоа се креираат повеќе децениски стратегии во кое клучно место имаат самите факултети, но и највисоката научно-образовна институција МАНУ“, пишува Грозданов.

Во колумната вели токму од овие причини и негодува околу стратегијата на МАНУ за геолошки испитувања, бидејќи за неа не се консултирани професорите од соодветните факултети.

„Моите професори ги пратат најновите достапни технологии и силно инсистираат да употребата на вода е во многу минимални количини. Два рударски комплекси кои сакаат експлоатација на најсериозниот критичен метал БАКАРОТ кој го поседуваме во милијарди евра и чија рудна жица ја има само во Источна Македонија, Генезис и Иловица-Штука инсистираат на научна основа да се оди со сува постапка, без создавање на хидро јаловишни брани бидејќи експертите од Македонија дадоа такви препораки со цел да минимизира влијанието врз животна средина.  За жал МАНУ не ја објаснува потребата од отворање на ваквите гиганти“, вели Грозданов во колумната.

И во продолжение како одговор на, како што вели „еко – лагите“ наведува:  Фактите се :

1. 350 милиони евра инвестиција во првите две до три години;
2. Изградба на целосна инфраструктура во општините кои ќе бидат потребни за рудникот но и граѓаните;
3. Директни и инидиректни вработувања 2500-3200 од самите општини;
4. 11 милиони евра просек годишно да делат Босилово и Ново Село;
5. 14 проценти намален дефицитот на буџетот на Македонија;
6. Зголемена просечната плата во Македонија;
7. Ако сме паметни како држава ќе добиеме субвенции и донации првенствено во спорт и стипендирање во образованието и стопирање на одлив на младите;
8. итн

И затоа МАНУ и Владата на Македонија мора со сета сила да докажат дека на лагите од самопрогласените екологисти им се кратки нозете, заклучува во својата колумна Грозданов.

Кога централниот дневник на Македонската радио телевизија – медиум финансиран со парите на сите граѓани – одлучува вести за Велигденските обичаи да ги стави на врвот на информативниот блок, додека протестот на родителите чии деца загинаа во пожарот во Кочани се појавува дури во 19-та минута, тогаш тоа не е само прашање на уредничка проценка. Тоа е промашување на мисијата и одговорноста на јавниот сервис.

Прилогот за протестот траеше нецела минута и половина. Родители зборуваа низ солзи за болката што никогаш нема да помине. Тие не бараа внимание – бараа одговорност. А јавниот сервис избра да го минимизира нивниот глас.

Наместо да биде гласот на граѓаните, МРТ стана глас на навиката. Со повторување на познати празнични содржини, наместо да се фокусира на настанот што го потресе целото општество, МРТ испрати порака – дека страдањето на родителите е помалку важно од традицијата.

Во време кога довербата во институциите е на ниско ниво, јавниот сервис треба да биде тој што ќе го врати фокусот на она што е суштинско. А деновиве, нема повисок јавен интерес од целосното расчистување на трагедијата во Кочани.

Реакции на граѓани на друштвените мрежи

Тетовскиот универзитет по маил и по пошта го известил Артан Груби дека веќе не е професор по новинарство, бидејќи отсуствувал долго време без оправдување. Сега студентите ќе останат покуси за еден професор кој и практично можеше да им објасни како се водат серија на портали од министерска зграда и како се прави пропаганда.

БИРН неодамна пишуваше за медиумската хајка која беше организирана против претседателката на Врховниот суд, Беса Адеми.

Истражувајќи, БИРН ги доведе сајтовите во врска со функционерот од ДУИ и директор на Државната лотарија, Перпарим Бајрами, човек што е исклучително близок до првиот вицепремиер и втор човек на ДУИ, Артан Груби. И двајцата сега се воо бегство поради направен криминал во Државна лотарија и се бараат со меѓународна потерница.

Redakcija.mk и desk.mk, во македонскиот интернет-простор ги регистрирала фирмата „Инфините солушнс 2023“, агенција за маркетинг, основана, како што покажува и нејзиниот назив – годинава и тоа во март. Во фирмата нема вработени.

Основачка и сопственичка е Иљириана Бајрами од кумановско Ваксинце. За неа нема информации дека има медиумски или новинарски бекграунд – дека некогаш работела во медиуми или ги управувала.

БИРН ја контактираше сопственичката на новите портали, на телефонот на нејзиното работно место во Министерството за финансии. По првичниот разговор во кој нe` упати да ја побараме подоцна, веќе не беше достапна за коментар.

Според информациите на БИРН, таа е сопруга на Кујтим Бајрами, шеф на кабинетот на директорот на Државната лотарија, Перпарим Бајрами.

Според наши извори, Кујтим и Перпарим се братучеди. За нивните релации како и за работата на сајтовите, освен од Иљириана, побаравме коментар и од Кујтим и од Перпарим Бајрами, но до објавувањето на овој текст, не добивме одговор на нашите прашања.

Стана непишано правило дека централна причина за сите девијантни појави во македонското општество се игрите на среќа. Тој, условно кажано притисок, кој се креира во континуитет, е причина за постојани најави за ревидирање на регулативата за овој економски сектор.

Во изминатиот период беа одземени лиценците на четири компании кои започнуваа со организирање онлајн игри на среќа, активна останува уште интернет платформата на Државна лотарија „Мега вин“, иако има најава и за нејзино згаснување.

Како претставник на АПИС, тука сакам да го реафирмирам ставот, дека како асоцијација постојано укажуваме дека организирањето онлајн игри на среќа е во апсолутна спротивност со предлозите на дислокација на објектите, бидејќи преку интернет и мобилните уреди тие се многу лесно достапни.

Истовремено, започна процес за одвраќање на познати спортисти да рекламираат игри на среќа. Притоа, надлежните свесно премолчуваат одредени финансиски факти дека годишниот приход во државниот Буџет од сите приредувачи на игри на среќа достигнува до 280 милиони евра, од кои 1,5 проценти директно се слеваат во Министерството за спорт, а дополнителни 1,5 проценти во Министерството за здравство. Што значи дека државата не се воздржува да ги троши значителните приливи од игрите на среќа.

Вредно е да се напомене дека пред неколку дена повеќе домашни медиуми објавија дека Врховниот суд во Шпанија ја укинал забраната за рекламирање на игрите на среќа, почитувајќи ги регулаторните правила во ЕУ. Укината е и претходната забрана за присуство на познати личности во реклами за игри на среќа, затоа што тамошниот Суд проценил дека се повредува слободата на говорот. Така тоа се одвива во земјите полноправни членки на ЕУ, во чие семејство се стремиме рамноправно да влеземе. Популизмот не може да биде посилен од правните норми.

Паралелно со политиките во Македонија продолжува приземната кампања против легалните игри на среќа. По веќе виден шаблон во критиките активно се вклучуваат и верски лица, се зборува за наводен огромен број зависници кои се споредуваат со зависници од хероин. Се наметнува перцепцијата дека општеството ни е болно и дека бројот на деловни објекти за организирање игри на среќа и светлечките реклами се главниот виновник за оваа состојба. За жал, ваквиот пристап отсуствува кога станува збор за големиот број на угостителски објекти, специјализирани продавници за алкохол и цигари, зголемениот број малолетници кои консумираат алкохол и никотин, и сѐ почесто регистрираните случаи на малолетници кои причинуваат сериозни кривични дела. Сакам да бидам јасен, не е мојата цел да ги застапувам игрите на среќа по секоја цена, туку да бидам доволно провокативен за да спречам селективност во оценувањето на одредени општествени појави.

Бидејќи нашето општество не располага со релевантни податоци за бројот на зависници од игри на среќа, принуден сум да се служам со примери од соседството.

Имено, српски „Блиц“ во февруари 2024 излезе со анализа за состојбата во соседна Србија каде статистиката покажала дека се неточни бројките за нивниот број на зависници од игрите на среќа, кои ги пласираат најрадикалните противници на овој економски сектор. Како и кај нас, така и кај нашиот северен сосед е отворена дебатата колку игрите на среќа создаваат зависност и во колкав обем. Тамошните критичари на игрите на среќа оперираат со повеќе од 100.000 зависници на 9 милиони жители во Србија, што е своевиден апсурд бидејќи излегува дека оваа бројка е поголема од вкупниот број на регистрирани играчи таму.

Врз основа на прецизните податоци на медицинските експерти и надлежните установи кои се занимаваат со третирање зависности, вкупниот број зависници не надминува 1.030. Согласно овие податоци Србија е под европскиот просек по бројот на зависници. Според статистиката на Специјалниот завод за лечење зависности во Белград, најрелевантна институција за оваа проблематика, со проблеми со зависност од игри на среќа годишно се пријавуваат за помош од 150 до 200 луѓе. Тоа е 0,02% од вкупниот број жители, а европскиот просек е 1,5%.

Се разбира, и оваа бројка, без разлика колку е мала, во Србија ја сфаќаат многу сериозно, и преку кампањи за подигнување на јавната свест ги презентираат ризиците од потенцијална зависност од игрите на среќа. Како и кај нас така и таму на малолетниците им е строго забранет пристап до објектите за игри на среќа. За онлајн игрите на среќа е предвиден систем за регистрација и верификација на играчите за да се спречи пристап на малолетници до овие платформи.

Во ноември 2023 во Србија е спроведено истражување на 1.100 испитаници од организацијата „Солидарност за децата“. Собирањето на податоците е направено преку интервјуа со децата и нивните родители, преку телефон, со целосна заштита на нивниот идентитет, со оглед на фактот дека се работи за деца како најранлив дел од популацијата. Податоците покажале дека 0,6% од малолетниците на возраст од 13 до 17 години имале контакт со игри на среќа. Но, ниту еден од нив не влегол физички во објекти за игри на среќа, туку се претпоставува дека контактот го оствариле преку интернет, злоупотребувајќи го идентитетот на полнолетни лица од нивното поблиско опкружување.

Асоцијацијата на приредувачи на игри на среќа (АПИС), која ги застапува дел од организаторите на игри на среќа во автомат клубовите и казината во Македонија, кои се всушност претставници на капитал на земја членка на ЕУ, веќе неколку години води активна кампања на интернет порталите со слоганот „100% законски – СТОП за малолетници“. Не постои записник во кој во објектите од страна на надлежните државни институции е констатирано присуство на малолетни лица. Ова е потврда дека станува збор за општествено одговорни компании кои во целост ја почитуваат домашната регулатива која ја сметаат за една од најстрогите на Балканот. Истовремено, согласно највисоките светски стандарди, во објектите е обезбедена постојана поддршка од страна на дежурен психолог за секој нивен играч кој евентуално ќе почувствува зависност од игрите на среќа, да може веднаш да го контактира.

Според истражувачки податоци на АПИС изработени од релевантни агенции за испитување на јавното мислење, во Северна Македонија само 3% од полнолетната популација посетува автомат клубови и казина, кои себеси се доживуваат како традиционални играчи кои претходно си ја пробувале среќата во западните држави, најчесто членки на ЕУ.

Може слободно да констатираме дека популизмот е најголем непријател на системските решенија. Загрижува фактот колку брзо забораваме. Игрите на среќа се стари колку и светската цивилизација. Ако не постојат легални игри на среќа, ќе никнат играчници по подруми каде ќе се игра на црно, без никаква контрола од државата, како во 90-те години, кога сите бевме сведоци и на игри со ќибритчиња на Камениот мост во Скопје. Сакам да кажам дека страсните играчи секогаш ќе најдат начин да си ја задоволат страста. Без разлика дали и колку тоа е штетно за државата и системот. Доволно е да се потсетиме на скандалот „Детонатор“ од 2011, кога на истокот на Македонија беа запленети 1.500 нелегално поставени покер апарати.

Ако наша главна определба е да станеме полноправни членки на ЕУ, тогаш треба да ја следиме таа регулатива и за игрите на среќа, ценејќи ги како економски сектор, кој во Македонија е најголем приватен работодавец.

(Авторот е претставник на Асоцијацијата на приредувачи на игри на среќа – АПИС)

Историски гледано секогаш рудниците развивале населени места и во непосредна близина градови околу себе. Таков еден случај е рудникот Алшар, пишува во најновата колумна аналитичарот и металуршки инженер.  Виктор Грозданов.

„Постојат факти дека во 1978 година се случила средба на раководството на СФРЈ на која се дебатирало дали овој рудник да се даде на НАСА за Американците да го експлоатираат металот кој се наоѓал таму. Станува збор за лорандит минерал на талиумот. Во близина на рудникот во кој се копало 5000 години  е  создадено   селото   Мајдан  во  1877   година, во околината на Кавадарци“, пишува Грозданов.

Поради целосно запирање на работата во рудникот, таму денес живеат само две лица. Во минатото, во сегашноста и иднината  приказната е следна, раскажува Грозданов.

„Минатото е дека од арсенската руда од рудникот Алшар му носела 1500 акчиња на турскиот султан од вкупно 13.800 од целата империја. Акче е тогашна  турска пара. Сегашноста  и  иднината   е   дека   штом   има  арсен   значи   дека   има   злато.  Кое   е докажано. Плус и  други  метали  меѓу  кои и талиумот,  но и бел  минерал  најверојатно боракс во неограничени количини, а жителите го употребувале за миење алишта, садови, простории по дома итн. Денес како што напоменав таму има големо наоѓалиште на злато. Геолозите тоа го поврзуваат со големото присуство на арсен“ тврди Грозданов.

Металурзите посебно екстрактивците вели тој, знаат точно како да вадат чисто злато, а при тоа да не ги загрозат сите човекови потреби воздух, вода, храна.

„Да дадам еден пример. Сите сте чуле за лекот рицинусово масло. Дали знаете дека растението или цветот содржи токсичен елемент рицин. Токму со ваков отров е   убиен   бугарскиот   дисидент   Марков.   И   тоа   со   количина   помала   од   1   милилитар. Фармацевтите умеат да ги изолираат штетните супстанци и да произведат лек исто како што рударите и металурзите умеат да спроведат најмодерни технологии кои ќе обезбедат целосна   безбедност   за   животот,   здравјето,   земјоделските   производи   и   животната срединa, вели Грозданов.

За жал во Македонија, додава тој , во овој момент против модерните рударски технологии се обидуваат да се наметнат лица кои се кријат зад некаков активизам, тие се обични манипулатори кои немаат стручна наобразба да разберат што всушност им зборува науката и за да ја сокријат таа своја празнотија најчесто се служат со навреди.

Притоа се работи за алчни луѓе кои заради претходни професионални порази се лесна мета на анти НАТО и анти ЕУ сили, кои со пакети за нивна лична корист ги имаат насочено да одработуваат против економската независност на Македонија со опструкции од различен вид за да по секоја цена се спречи изградба на нови рудници, вели Гроданов и додава дека ваквата состојба мора да се смени затоа што Македонија лежи на бакар и можеме како држава да имаме економски бум.

Металуршкиот инженер и аналитичар Виктор Грозданов во последната колумна „Наука vs манипулации“ пишува дека како и минатата, така и оваа зима, сѐ повеќе се актуелизира загадувањето на амбиенталниот воздух во градовите во Македонија, но дека тие кои одлучуваат треба еднаш засекогаш да разберат дека мора да научат да ги слушаат научниците.

-Тука стасуваме до политичарите. Ајде што мислам дека голем дел нивни поданици се посебен вид филозофи-озборувачи, а не се занимаваат со филозофија, туку во реал политиката се појавуваат политичари кои ламентираат за прашања за кои немаат стручна наобразба, но демонстрираат сигурност небаре се академици. Конкретно, навистина изгледа многу недоветно кога политичари од различни партии влетуваат во замката на манипуланти кои по дефиниција се „индивидуи или група луѓе кои лажно се претставуваат, најчесто шират паника без основ за да издејствуваат одредена цел“. Да бидеме искрени, во последниот период во Македонија врескањето на самопрогласени активисти во повеќе сфери е добро утро. Една од нив е екологијата со непотребна глорификација на овој израз или поточно минимизирање на значењето на поимот заштита на животната средина, пишува Грозданов.

Според него, за да може да се разговара за заштита на животната средина, за сегменти како што се загадувањето на некој град, мора да се разговара со научници кои точно знаат од каде доаѓа и кои се причините и чинителите на самото загадување.

-Еве да дадам мал придонес од она што ме научил мојот ментор од екстрактивна металургија. Добро е за Технолошкиот факултет, но и за целата стручна јавност што е уште млад и полн со ентузијазам. Со мали модификации и идеи од моја страна, еве какви мерки мора да се направат за да се спречи загадувањето во градовите во Македонија. За овие мерки кои изгледаат радикални, а сепак се многу практични за зачувување на животите и здравјето на нашите дечиња и најмили постари роднини и родители, политичарите мора да соберат храброст. Мерките се даваат со посебна важност во зимскиот период поради влажноста на воздухот, не се исклучуваат и другите временски периоди: се забранува градење на повеќе од 10 згради истовремено на територија Град Скопје. Со земање предвид на големината географска и популациона истото се предвидува и за другите градови; се ограничува производството на фабрики; стратегија за водите започнувајќи од болниците; се воведува во сите градови јавен превоз оптимален на големината на истите; се воведуваат рестриктивни мерки за автомобили постари од 15 години; сите автомобили кои загадуваат и кои се хаварисани се топат под посебни услови (значи само школката и металните делови, не и полимерите и седишта итн); апсење на сите оние кои создаваат диви депонии; сите оние кои топат полимер(жици) за да добијат бакар се обучуваат да го прават тоа со хидро услови, во спротивно добиваат ист третман како оние со дивите депонии; се предвидуваат големи пешачки зони итн, истакнува Грозданов.

Сепак, како што додава аналитичарот, многу поверојатно е дека политичарите ќе продолжат да носат кризни мерки кои немаат допирна точка со реалноста и преку медиумите ќе повикуваат на дебати лажно стручни лица.

-Од типот на Танушев, „ТРН“ Велков и уште ќе ги сметате за достојни експерти со кои мора да се разговара. Таквиот легитимитет кои го даваат политичарите заедно со медиумите на овие манипуланти кои живеат за 5 минути слава, не разбираат дека ја нарушуваат целата концепција на употреба модерни технологии и решенија кои ќе ја сочуваат животната средина, ќе направат баланс помеѓу потребите на луѓето и сиот друг жив свет. Зошто претходно го споменав системот? Неспорно е дека на македонското општество му е неопходен здрав НВО сектор. Но дали нашиот е таков? Секоја чест на исклучоците. Не смееме да молчиме на фактот дека постојат многу примери на изигрување на граѓанскиот активизам, кој за жал неретко се претвора во пара-систем за уценување на политичарите преку разни форми на притисок. Дали се тоа социјални мрежи, протести или пак преку нивните еко новинари е апсолутно неважно. Она што е суштински важно е дека во Македонија егзистираат типови кои преку фингиран граѓански активизам всушност одработуваат за одредени центри на моќ чија цел е држење на општеството во една „статус кво“ ситуација, што би ја толкувал со фразата „Формално сме НАТО, официјално сме за ЕУ ама душите и срцата ни се со Русија“, пишува Грозданов.

Рударството во Македонија има многувековна традиција, почнувајќи од Римскиот период па се до денес. Токму оваа традиција треба да продолжиме да ја негуваме и во иднина. Современото рударство започнува во 20-от век и со постојано надградување денеска е високо-технолошкоразвиена стопанска гранка во која се применуваат сите меѓународни стандарди и практики.

Историски гледано, првите релевантни податоци од извршени рударско-геолошки истражувања датираат од 1927-1939 година и се реализирани на локациите Плавица и сегашниот рудник за олово и цинк Злетово – Пробиштип. Врз база на тие резултати во 1940 год., рудникот Злетово бил пуштен во експлоатација. По завршувањето на втората светска војна, рудникот бил повторно реактивиран и пуштен во редовна експлоатација. Рудникот Злетово е првиот современ рудник и претставувал синоним за рударството во Источна Македонија. Севкупниот развој на Пробиштип е поврзан со рудникот Злетово, а тоа го почувствувале граѓаните на овој град преку голема вработеност, висок стандард на вработените, интензивна станбена изградба на градот, изградба на објекти за спорт и рекреација, образование, здравство и др. Јас потекнувам од околината на Пробиштип и како сите граѓани имав можност да ги почувствувам сите овие придобивки од работењето на рудникот Злетово. Тоа ме мотивираше уште на млада возраст да се определам дека моето школување ќе го насочам во областа на рударството и геологијата. По завршување на средното рударско училиште го завршив и Рударско-геолошкиот факултет во Белград (во јануари 1977 год.). Имав среќа периодот на моето дипломирање да се совпадне со интензивниот развој и отварањето на некоку нови рудници во Македонија како што се рудникот за никел Ржаново, рудникот за бакар Бучим, рудникот за јаглен Суводол и рудникот за олово и цинк Тораница.

На почетокот на мојата богата кариера во рударството бев вклучен при отварањето и раководењето на рудникот Ржаново, кој важеше за еден од најсовремените рудници во тогашна СФРЈ и кој беше во склоп на комбинатот ФЕНИ Кавадарци. Таа успешна работа ми овозможи, како директор на техничките тимови да бидам директно ангажиран во извршувањето на рударски работи во повеќе рудници: Суводол, Осломеј, Какањ (БиХ), Тораница, Жировски Врх (Словенија), Бучим. Дополнително, учевствував и во изградбата на хидро-технички и патни тунели во БиХ, патишта во Македонија, изградба на браната Злетовица итн.. При изведбата на сите овие ангажмани се водеше сериозна грижа за безбедноста на вработените, сигурноста на технолошката опрема и заштита на животната средина. Накратко, во рударството бев повеќе од 40 години стекнувајќи огромно искуство и признание од целата рударска фела. Моето професионално практично искуство го збогатив и со докторска дисертација поврзана со рударството.

Оваа моја успешна приказна сега од оваа перспектива може и заличува на една носталгична мисла, спомнувајќи го успешното време на рударството подржано од тогашните инстуциите како почитувана гранка која воедно беше и столбот на изградбата на една успешна држава во која сите ние живеевме.

За жал, проблемите на рударството започнаа веднаш со осамостојувањето на Р. Македонија. Во такви услови на пазарна економија, целото стопанство вклучувајќи го и рударството се најде во тешка состојба. Се случија многу случаи на стечаи, принудни управи и други мерки, за да на крај дојде и фазата на приватизација. После 30 години, дел од тогашните рудници денеска не се во употреба, меѓутоа, има и успешни приказни како што се рудникот Бучим, рудникот Саса, рудниците Злетово и Тораница, каде што странскиот капитал и нивните управи успеаа да ги одржат и да инвестираат во континуитет во овие рудници. Сепак, евидентно е дека во последните години отсуствува сериозна институционална посветеност. Токму таа посветеност беше пресудна во тогашната СФРЈ да се развие овој цел сектор кој и денес претставува значаен фактор во македонската економија. Напротив, во последните години сме сведоци дека неаргументирано се напаѓа целата индустрија и под таков јавен притисок се носат законски решенија кои го лимитираат развојот на рударството.

Како разумен човек можам и да ги разберам стравовите на нашето општество, меѓутоа како професионалец и научник сметам дека сите тие стравови се неоправдани. Верувам дека тоа може да го потвдат и другите профеционалци и научници кои на било каков начин се вклучени во оваа индустрија. Според мене, главното прашање во јавноста не треба да биде „забрана“ на развојот на овој сектор, туку треба да се води дебата како да се развијат подобри механизми за заштита на животната средина и како да се принудат новите рудници да ги применуваат сите прифатени меѓународни практики и стандарди кои гарантираат заштита на животната средина.

Меѓутоа во едно сум сигурен. Повикувајќи се на моето искуство каков бил животот во Пробиштип, благодарејќи на рудникот Злетово, можам да предвидам дека развојот и отварањето на идните рудници во Иловица-Штука, Плавица-Златица, Казандол, во општина Кратово и општина Пробиштип, ќе предизвикаат ист но и поголем економски благодет во регионите каде што ќе се развиваат како што тоа беше случајот со Пробиштип. Сите овие рудници, може да ја развијат источна Македонија, да отворат многу можности за работа на младите и само на тој начин може да се спречи миграцијата за која сме секојдневно сведоци.

Наспроти тоа, наративот против идните рудници продолжува за жал. Така, во последно време, поинтензивно се дебатира за проектот Иловица-Штука. При тоа, во јавноста се изнесуваат најразлични шпекулации и нејасни тврдења од потенцијалните ефекти од проектот. Верувам дека локалните жители се загрижени поради тоа, но моето долгогодишно искуство во рударството ми го говори сосема спротивното. Со строго почитување на домашната и меѓународната регулатива, и примена на меѓународни стандарди и практики, може да се постигне максимална заштита на животната средина. Во тоа сум цврсто убеден, а дополнително уверување може да се добие и доколку се види и листата на инвеститори кои се вклучени во овој проект, како што е Европската Банка за Обнова и Развој. За да се докаже тоа треба да се даде можност проектот да се развива во таа насока.

Покрај оваа дебата за ефектите од проектот Иловица-Штука, отсуствува дебатата за економските и другите придобивки од неговиот развој. Компанијата што го развива проектот за жал е осамена во оваа дискусија потенцирајќи раст од над 4% на БДП, сериозен број на нови вработувања, извоз од на 200 милиони евра, итн. Тука би додал дека со дополнителна експлоатација на бакар, кој е дефиниран како критичен минерал, нашата држава би имала уште позначајна улога во нејзиниот пат кон ЕУ, со оглед на последните одлуки на ЕУ за неопходноста од обезбедување на критичните минерали за потребната транзиција во зелена економија.

Сепак и покрај овој турбулентен период, сеуште имам верување дека ќе преовладува разумот каде што професионално ќе се говори за рударството. Така сите заедно ќе можеме да придонесеме повторно да го издигнеме рударството во почитувана стопанска гранка со која сите ние ќе се гордееме, како што беше случај во СФРЈ, во мојата младост и во почетоците на мојата професионална кариера.

Др. Ластомир Смилев, дипломиран рударски инжинер