Високото образование во Македонија се подготвува за нов почеток. Министерството за образование и наука (МОН) го финализираше новиот закон кој ветува дека ќе го прекине долгогодишното стагнаторство и ќе воведе ред во тоа кој може да предава на универзитетите и како се напредува во кариерата.
„Црвен тепих“ за најдобрите умови
Една од клучните новини е обидот да се спречи „одливот на мозоци“. Државата планира стратешки да ги задржи најквалитетните кадри дома.
- Студентите кои дипломирале на 100-те најдобри универзитети во светот со државна стипендија ќе имаат директна предност при вработување во домашниот високообразовен систем.
- Истата привилегија ќе ја уживаат и најдобрите студенти од македонските факултети, со цел да станат дел од наставниот и научниот кадар на државните универзитети.
Крај на „спиењето“ на титулите: Науката пред сè
Министерката Весна Јаневска најави крај на практиката на напредување во титули без сериозна научна работа. Новиот закон воведува строги меѓународни филтри:
- За избор во титула (доцент, вонреден или редовен професор), кандидатот ќе мора да има објавено 6 до 7 научни трудови.
- Клучниот услов е што 3 до 4 од тие трудови мора да бидат објавени во списанија со фактор на влијание во светските бази Web of Science или Scopus.
За новите редовни професори се воведува и право на реизбор по 7 години, што треба да биде гаранција дека професорот ќе остане активен во науката и по достигнувањето на највисоката титула.
Повеќе пари за наука, подолг мандат за ректорите
Освен кадровските промени, се менува и финансиската и менаџерската конструкција на универзитетите:
- Буџетот за наука се дуплира: Од 380 милиони денари во 2024 година, оваа година сумата се искачува на 773 милиони денари.
- Стабилност во управувањето: Ректорите наместо три, ќе имаат мандат од четири години, со нов модел за нивен избор.
- Платите веќе не се спорни: По ланското зголемување од 14%, министерката порача дека фокусот сега мора да се префрли од социјалните барања кон квалитетот на образованието.
Што значи ова за државата?
Овој закон не е само административна промена, туку обид за создавање „академска елита“ која ќе се натпреварува со европските стандарди. Со унифицирање на критериумите на целата територија на државата, се става крај на различното толкување на квалитетот меѓу различните универзитети.
Прашањето што останува за дискусија во академските кругови е колку брзо сегашниот кадар ќе успее да се прилагоди на строгите барања на Web of Science и Scopus, но пораката од МОН е јасна: Квалитетот повеќе не е избор, туку законска обврска.