Европската унија подготвува итни планови за ограничување на цената на гасот и негово раздвојување од електричната енергија, како и долгорочни реформи за да се осигура дека цената на електричната енергија ја одразува пониската цена на обновливите извори на енергија.
Министрите за енергетика на ЕУ ќе се состанат на 9 септември за да разговараат како итно да се намали товарот на цените на енергијата за бизнисите и домаќинствата.
Цените на енергијата во Европа вртоглаво пораснаа во текот на изминатата година под притисок на рекордните цени на бензинот, откако Русија постепено го намали снабдувањето со гас на Стариот континент.
Европските влади ја обвинуваат Москва дека користи енергија за уцена како одговор на западната поддршка за Украина под руска агресија. „Газпром“ тврди дека намалувањето и прекинот на испораката на гас е поради санкции и технички проблеми.
Промената на енергетскиот систем на 27-те земји-членки е долг и сложен процес, а политичарите се обидуваат да најдат краткорочно решение. Ројтерс резимира какви одлуки за реформи на енергетскиот пазар би можеле да се донесат во наредните денови и до што би можеле да доведат.
Зошто цената на струјата е поврзана со цената на гасот?
Во европскиот енергетски систем, цената на големопродажната електрична енергија се одредува според последната централа потребна за да се задоволи побарувачката.
Ветерни, нуклеарни, јаглен и гасни постројки, како и сите други генератори на електрична енергија, лицитираат на енергетскиот пазар, при што на прво место се најниските понудувачи, а на ред се поскапите, како што е гасот. Гасните постројки често се тие што ја одредуваат конечната цена.
Идејата е сите да продаваат електрична енергија по иста цена и поевтините централи за обновливи извори да заработат повеќе, поттикнувајќи инвестиции токму во енергетскиот капацитет што и е потребен на Европа за да ги исполни своите климатски цели.
Но, некои земји, како што е Шпанија, сметаат дека системот е неправеден, бидејќи крајните корисници плаќаат иста цена и за високата и за евтината електрична енергија.
Цените на бензинот пораснаа откако Русија го намали обемот на испорака во Европа и побарувачката на светските пазари нагло скокна. Како резултат на тоа, цената на електричната енергија произведена со согорување на гас вртоглаво порасна.
Кон крајот на август, фјучерсите за електрична енергија за јануари во Германија скокнаа на 1.050 евра за мегават час, што е за 14 пати повеќе од претходната година. Последователно, сепак, цените паднаа.
Има и други фактори кои стојат зад поскапувањето на електричната енергија, како што се проблемите во француските нуклеарни централи и силната суша во Европа што го намали капацитетот на хидроенергијата и влијаеше на испораката на јаглен по реките.
Како може ЕУ да ги промени цените на енергијата?
Претседателката на Европската комисија Урсула фон дер Лајен неодамна изјави дека ЕУ треба да ја одвои цената на електричната енергија од онаа на гасот, без да даде повеќе детали.
Нацрт-документот на Комисијата што го виде Ројтерс минатата недела откри дека предлозите на ЕУ вклучуваат ограничување на цената на електричната енергија од одредени постројки што не работат на гас.
Напливот на цените доведе до прекумерен профит за некои пониски централи, како што се ветерот и нуклеарната енергија. ЕУ смета дека земјите-членки треба да го искористат плафонот на цените за да ги искористат овие профити и да ги користат за поддршка на сметките за потрошувачите.
Чешката Република, која моментално претседава со ЕУ, поднесе предлози за дискусија од министрите за енергетика на состанокот во петок.
Тие вклучуваат ограничување на цената на гасот увезен од одредени земји, ограничување на цената на гасот што се користи за производство на електрична енергија или привремено отстранување на електраните на гас од европскиот систем за цени на електричната енергија.
Идејата за ограничување на цената на гасот или струјата долго време беше поддржана од Шпанија, Белгија и други земји, вклучително и претходно колебливите Австрија и Германија. Франција е меѓу земјите кои сакаат цената на гасот да се одвои од онаа на струјата.
Има и идеја предложена од италијанскиот премиер Марио Драги за земјите-членки на ЕУ да воведат плафон за цената на гасот што се увезува од Русија. Противниците на идејата велат дека тоа би можело да ја наведе Москва да ги прекине сите испораки за Европа.
Друга опција е земјите-членки да постават плафон на цената на гасот и на компаниите да им ја платат разликата помеѓу плафонот и реалната пазарна цена. Германија и Холандија до неодамна се спротивставуваа на идејата, бидејќи таа ефективно ќе обезбеди субвенции со јавни средства за производство на енергија од фосилни горива. Според нив, подобро е овие средства да се искористат за транзиција кон поевтина и почиста енергија.
Чешките предлози, исто така, вклучуваат привремено ограничување на тргувањето со електрична енергија на европските берзи на дневни и аукции „доден ден“. Други идеи предвидуваат ограничување на пристапот на финансиските шпекуланти до пазарите на гас и создавање на паралелен пазар за електрична енергија произведена од гас, одвоен од сегашниот пазар на електрична енергија.
Кои се потенцијалните недостатоци?
Високите цени на бензинот се поттик за бизнисите и домаќинствата да ја ограничат потрошувачката на гас. Владите се обидуваат да поттикнат ваква промена во однесувањето за да имаат доволно гориво за зимата.
Ограничувањето на цената на гасот би го отстранило тој поттик, па дури и би можел да ги поттикне потрошувачите да користат повеќе гас додека владите се обидуваат да ја намалат потрошувачката, велат критичарите.
Аналитичарите се на мислење дека финансиската поддршка за домаќинствата и бизнисите со ниски приходи, кои се најмногу погодени од високите цени, е подобра политика отколку избрзана промена на структурата на пазарот.
Останува отворено и прашањето како да се ограничи цената на гасот без да се принудат операторите на електрани на гас да го намалат производството во време кога на повеќето земји им треба се повеќе и повеќе електрична енергија.