Со закон е казниво берењето и продавањето на растенија како полска пченка, нане танџа или женска влечка, а освен парична казна, можно е да заврши и во затвор.
Во Србија, според Правилникот за прогласување и заштита на строго заштитени и заштитени диви видови растенија, животни и печурки, опфатени се 2.633 видови.
Според дефиницијата на Законот за заштита на природата, загрозени видови растенија и други организми се видови кои се соочуваат со голема веројатност да исчезнат под природни услови во блиска иднина, што е утврдена во согласност со општо прифатените меѓународни критериуми.
Како што соопшти Заводот за заштита на природата, „листата на загрозени видови за одредена територија е претставена преку „црвените листи“, додека подетални податоци за нивната биологија и екологија како и актуелни фактори на загрозување и мерки за нивна заштита преку научни студии на загрозени видови т.н црвени книги“.
Кога станува збор за најзагрозените растенија во флората на Србија, тие се првенствено видови со локална распространетост, односно оние видови кои можат да се најдат на една или на неколку локации во Србија.
„Тие се карактеризираат со намален број на единки во популациите. Такви видови се, на пример, нане Rtanja (Nepeta rtanjensis), полска пченка (Hypecoum pseudograndiflorum), Stachys milanii, женска влечка (Cypripedium calceolus), песочна перуника (Iris humilis), џуџеста бреза (Betula pubescens), септемвриски шафран (September pubescens). )“, велат од Институтот.
Забрането е да се берат и продаваат, без разлика дали се работи за целото растение или семките. Казниви се и дејствија кои можат да ги загрозат строго заштитените видови растенија.
Во Заводот за заштита на природата наведуваат дека загрозените видови растенија на територијата на Србија се првенствено заштитени законски, согласно националните и меѓународните критериуми.
„Нивната заштита се врши согласно Законот за заштита на природата како чадор правен акт, и неговите подзаконски акти. Генерално, најзагрозените растенија се заштитени како строго заштитени диви видови во Србија. Друг вид на заштита на загрозените растителни видови е спроведувањето на активни заштитни мерки (т.н. „in situ“ и „ex situ“ заштита) со кои се обезбедува опстанок на овие видови во нивното природно живеалиште.
Според Законот за заштита на природата, казните за физичките лица се движат од 50.000 до 150.000 динари, а во случај на повторени прекршоци можна е затворска казна до 30 дена. За правните лица казните се движат од 500.000 до 2.000.000 динари.
Глоба од 5.000 до 150.000 динари следува за физичко лице доколку не постапи по наредба на старателот на заштитеното подрачје или го попречува во вршењето на неговите овластувања, а 5.000 динари ќе се казни за прекршок на родителот. , старател или одговорно лице во органот за старателство, ако поради ненадзор над малолетник малолетникот стори прекршок.
Можно е да се одгледуваат овие растенија, но само за научни цели и само со дозвола од Министерството за заштита на животната средина врз основа на мислењето на Институтот за заштита на природата на Србија. Дозволите важат исклучиво за научни институции, додека физичките лица можат доколку се вклучени во проектите на институцијата.
Увозот е исто така ограничен во добра мерка, а покрај домашното законодавство, пречка за увоз се и меѓународните документи како што е конвенцијата Cites.
И покрај тоа, можно е да се најдат семки од овие растенија на продажба, најмногу на интернет огласи, кои лесно се проверуваат. Покрај кршењето на законот со купување на овој начин, клиентите не можат да бидат сигурни дека ќе го добијат она за што платиле.
Нане Ртања
Нане Ртањска (Nepeta rtanjensis) припаѓа на повеќегодишни тревни растенија. Родот Nepeta опфаќа околу 250 претежно повеќегодишни тревни растенија кои припаѓаат на фамилијата Lamiaceae (лат. Lamiaceae). Цветниот период е од јуни до јули.
Потврдено е дека етеричното масло од ова растение има поефикасно антибактериско дејство врз видот на бактеријата Staphilococcus aureus отколку пеницилинот и тетрациклинот. Расте во отворено живеалиште на подлога од варовник во дабови шуми. Во Србија овој вид се среќава на јужната страна на планината Ртањ. Со оглед на тоа што оваа област се наоѓа многу далеку од центарот на опсегот на видовите, видот Nepeta rtanjensis припаѓа на реликтните растителни видови.
Полска пченка
Полската пченка (Helleborus odorus) е шумско тревно, исправено, повеќегодишно растение од истоимениот род и фамилијата на тегавчиња. Тој е строго заштитен вид, а локалитетот кај населеното место Малошиште е единственото познато живеалиште на овој вид во Србија.
Планираното заштитно подрачје зафаќа два хектари. Се протега по пругата Ниш – Лесковац и е многу загрозен поради работи на реконструкција на сообраќајната инфраструктура до која се наоѓа, а беше предвидено и нејзино преместување до завршување на реконструкцијата.
Чистач на кралот Милан
„Чистачот на кралот Милан“ или „Миланската чистачка“ е ендемичен балкански вид откриен од познатиот српски ботаничар и лекар на кралот Милан Обреновиќ, доктор Сава Петровиќ, во 1885 година во околината на Врање. Своето откритие за нов вид за науката го објавил во француското списание „Scrinia Florae selectae“ во 1887 година, а на видот му дал научно име во чест на кралот Милан Обреновиќ – Stachys milanii. Распределба на средства за чистење поврзани со областа Ниш – село Мрамор, локалитет Мали Лалинац.
Песочна ирис
Перуника (лат. Ирис) се добро познат род на ангиосперми кој вклучува помеѓу 200 и 300 видови растенија. Сите се повеќегодишни растенија со подземно стебло во форма на ризом или сијалица. Цветовите имаат интересна форма, а латинското име на родот доаѓа од грчкиот збор за виножито – ова беше обид да се пренесе разновидноста на боите на цвеќињата од овој род.
Мала бреза
Малата бреза (Betula pubescens Ehrh) е листопадно дрво или грмушка од родот бреза. Се карактеризира со бела кора на целото стебло и млади гранки густо покриени со влакна, по што го добил и името. Во Србија, малата бреза може да се најде на поранешната Власина Тресава, каде што расте на пловечките тресетски острови на Власинското езеро. Тоа може да биде и единственото преостанато живеалиште на невешт брези.
Женски пантофли (Cypripedium calceolus)
Лејдис влечки е вид на орхидеја која е заштитена од УНЕСКО како природна реткост на планината Сува. Овој европски вид орхидеи расте само на Сува планина во Србија. Неговото професионално име доаѓа од зборот – грчки.
Киприс, кој е прекар на Венера, божицата на љубовта и убавината, педилон, што значи чевел, поради обликот на усната на цветот, кој се повторува во вториот дел од името. Лејдис е многу популарно украсно растение, што доведе до негово интензивно берење и на крајот да стане редок и високо загрозен вид.
Покрај овие најзагрозени видови, во Србија има и други растенија кои треба да се грижат.
Смрека на Панчиќ
Панчиќова смрека (Picea omorika) е вид смрека, ендемичен вид на Балканскиот Полуостров. Името го добил по српскиот ботаничар Јосиф Панчиќ, кој го открил на планината Тара во 1875 година, кај селата Заовина и Растиште. Научното име на смрека доаѓа од локалното име за овој вид четинари.
Степски божур
Степски божур/Cryptobasis/Википедија Степски божур (Paeonia tenuifolia) познат и како теснолистен божур. Во Србија овој вид може да се сретне во Банат, на Делиблатска пешчара и околу Димитровград и Сокобања. Природните живеалишта на ова растение се суви ливади, карпести полиња, степи и пасишта.
Може да расте само на сончеви места или во светла сенка. Бидејќи природното живеалиште на ова растение е степата, степскиот божур е многу добро прилагоден на суровите зими и топлите лета. Степскиот божур е повеќегодишно тревно растение високо до 60 сантиметри. Цвета од април до јуни.
Бојата на цветовите е црвена, со светли жолти стомаци. Степскиот божур има лековити својства, но спаѓа и во групата на отровни растенија. Може да се одгледува во градини и често е украсно градинарско растение. При сеидба потребно е семето да не се засадува премногу длабоко, инаку нема да ртат.
Горчливо слатко
Кантарион (Adonis vernalis) или зајачки афион, кантарионот е повеќегодишно, тревно растение од семејството на метеници кое расте во песочни живеалишта и суви ливади. Друго растение чие име е позајмено од лик од грчката митологија, згодниот ловец Адонис. Песочник Делиблат е доста расфрлан.
Покрај убавината, ова растение е вредно и по своите лековити својства и се користи за производство на лекови против срцеви заболувања и диуретици. Покрај лековитите својства, ова растение е и отровно. Се користи и како седатив при невровегетативни нарушувања, несоница и епилепсија. Во хомеопатијата се користи за лекување на хипертироидизам, ревматизам, пневмонија, ангина пекторис. Висок е до 40 см, а на врвот на дрвото се формира многу голем цвет.
Рошулја
Дрозерата (drosera rotundifolia) е повеќегодишно тревно растение, но има и качувачки видови кои се повисоки и можат да пораснат до три метри. Росика главно расте во потопла и повлажна клима дури и на надморска височина од 3500 метри. Во Србија го има на Стара Планина и Власина. Росуље е род на месојадни растенија со над 170 видови.
Се јавува на места без минерални материи, па тоа го компензира со протеинска исхрана – со фаќање животни. Ги фаќа со помош на листовите на кои има жлезди кои произведуваат леплива течност на која потоа се залепи инсектот. Росуља не е големо растение. Прави розета од неколку листови. Во народната медицина се користи речиси илјада години, пред се за ублажување на кашлицата, особено за сувата.
Рунолист
Eontopodium alpinum е многу ретко и заштитено растение во цела Европа. Може да се најде само во многу непристапни и високи делови на планините помеѓу 2.000 и 3.000 метри надморска височина. Поради непристапниот терен тешко е да се пријде.
Припаѓа на семејството главочики со многу забележливо и карактеристично соцветие, што е главна карактеристика на ова растение. Цветот изгледа како лавовска шепа, па оттука и името на растението (грчки: leon = лав и грчки: podion = стапало). Во Србија го има во Копаоник, Тара, Мучње и Проклетије.