Членовите на собраниската Комисија за образование, наука и спорт во прво читање го прифатија новиот пакет предлог-закони, кој предвидува сериозни реформи во високото образование и научноистражувачката дејност. Трите законски решенија – за високо образование, за обезбедување квалитет и за научноистражувачка дејност – продолжуваат во натамошна собраниска процедура по редовна постапка, што остава простор за амандмански измени.
Според предлагачот, новата регулатива ќе го поправи она што беше пропуштено во изминатите две децении, додека опозицијата и дел од пратениците со професорско искуство предупредуваат на опасни обиди за централизација и нарушување на автономијата на универзитетите.
Што предвидуваат новите реформи?
Пакетот закони, кој е дел од националната Стратегија за 2026–2032 година, пред пратениците го образложи заменик-министерот за образование и наука, Дритон Сулејмани. Тој потенцираше дека досегашниот закон од 2018 година не ги имплементирал соодветно препораките од Болоњскиот процес, нешто што сега се коригира со помош на практиките на другите европски земји.
Меѓу клучните и позначајни новини кои ги носи новиот закон се:
- Проодност на студиите: Отворен пат за премин од професионални во академски квалификации и обратно, како и модуларни студиски програми.
- Високо дуално образование: Задолжителна практична настава во високото образование со застапеност од 20 до 40 проценти.
- Ограничување на онлајн наставата: Учењето на дистанца се лимитира на максимум 10 проценти.
- Побогати квалификации: Воведување микросертификати, двојни дипломи и заеднички дипломи со странски универзитети.
- Упис со професионална матура: Можност за запишување на факултет со државна, професионална или уметничка матура.
- Директен избор: Воведување директен избор на ректор од страна на академската заедница и формирање Универзитетски совет за поголема отчетност.
Важна измена за регулираните професии: Пристапот до т.н. „уредени професии“ (медицина, фармација, архитектура, градежништво и наставнички факултети) ќе биде дозволен исклучиво со статус на редовен студент. Дополнително, одредени студиски програми оценети како државен интерес ќе можат да се реализираат само на јавните универзитети.
Остри критики од пратениците: „Удар врз автономијата на универзитетот“
Иако законите го поминаа првото филтрирање, пратениците од опозицијата изнесоа низа сериозни забелешки, тврдејќи дека зад зборовите „квалитет“ и „реформа“ всушност се крие обид на Министерството за образование да ја зголеми контролата врз високообразовните установи.
1. Кратење на правата на вонредните студенти по педагогија
Пратеничката Бисера Костадиновска-Стојчевска (СДСМ), која е и професор на Педагошкиот факултет во Битола, алармираше дека укинувањето на статусот вонреден студент за наставничките насоки удира по долгогодишната традиција на овие факултети. Таа посочи дека праксата на овие факултети отсекогаш била задолжителна и за редовните и за вонредните студенти и дека веќе постои функционален механизам кој непотребно се укинува. Дополнително, таа критикуваше и одредба со која на ректорите директно им се прекинува мандатот доколку не им биде усвоен годишниот извештај, без притоа да им се даде шанса да образложат како дошло до таквата состојба.
2. Приватни компании ќе ги кројат критериумите за македонските професори?
Професорот и пратеник Халил Снопче (Алијанса за Албанците) изрази сериозна загриженост за воведувањето на комерцијалните бази како Web of Science, Scopus, ARWU и H-index како законски норми за мерење на научноистражувачката дејност (библиометрика).
„Овие системи се продукт на приватни комерцијални компании чии критериуми се менуваат без никаква демократска контрола, без парламентарна постапка и без јавна транспарентност. Македонија би била единствената земја што ја кодифицира библиометриката во закон, наместо да ја користи само како помошна алатка“, предупреди Снопче.
3. Опасност од прекумерна централизација
За пратеничката Даниела Николова (СДСМ), предложениот закон е чист одраз на недоверба на државата кон сопствените универзитети, со кој им се одзема правото самите да ги креираат своите развојни политики. На иста линија беше и пратеничката Рина Ајдари (ДУИ), која кусо констатираше дека понудените предлог-закони не се во согласност ниту со македонскиот Устав, ниту пак со европските стандарди.
Што следува? Бидејќи законите се поднесени во редовна постапка, во наредниот период во Собранието се очекува бурна амандманска расправа, каде пратениците ќе се обидат да ги отстранат посочените недостатоци пред пакетот реформи да биде ставен на финално гласање.