Македонија се соочува со сериозни предизвици во управувањето со своите задолжителни нафтени резерви — клучниот државен механизам за ублажување на евентуални енергетски кризи. Конечниот извештај на Државниот завод за ревизија (ДЗР) за 2024 година, иако дава „мислење без резерва“ за реалноста на финансиските извештаи, изрече мислење со резерва за усогласеноста со законите и прописите, упатувајќи на низа неправилности кои го загрозуваат капацитетот на државата да одговори на ненадејни пазарни шокови.
1. Нафтените резерви се топат: Опаѓање од 52 на 42 дена сигурност
Според меѓународните стандарди и директивите на ЕУ (2009/119/ЕЗ), секоја земја членка или кандидат за членство мора да одржува задолжителни нафтени резерви кои одговараат на најмалку 90 дена од просечниот нето-увоз или 61 ден од просечната дневна домашна потрошувачка.
Меѓутоа, ревизорите утврдија дека владините одлуки за справување со енергетската криза директно ги раскрчмиле овие залихи:
- Во декември 2024 година, Владата му отстапила без надомест 10,78 милиони килограми мазут на АД ЕСМ (дури 50% од вкупните залихи на мазут за таа година).
- Во 2025 година, по повторно прогласување на кризна состојба, на ЕСМ му биле доделени дополнителни 5,39 милиони килограми мазут (исто така 50% од тогашните залихи).
Како резултат на ова трајно отстапување гориво без надомест — наместо давање краткорочни позајмици како што налага Законот за задолжителни нафтени резерви (ЗЗНР) — нивото на сигурност со нафта и нафтени деривати паднало од 52 дена на само 42 дена покриеност. Ова сериозно го загрозува спроведувањето на Акцискиот план за формирање на резервите и ја доведува во прашање енергетската безбедност на земјата.
2. Позајмен мазут од 2017 година останува невратен
Ревизијата посебно го нагласува и случајот со Министерството за одбрана. Во 2017 година, на ова министерство за потребите на Армијата му биле позајмени 600.000 килограми мазут со обврска да ги врати до крајот на истата година.
Осум години подоцна, мазутот сè уште не е вратен, а Агенцијата во своите книги води неплатено побарување во износ од 16,7 милиони денари (околу 270.000 евра). Ревизорите алармираат дека ваквиот однос создава дополнителен ризик за одржување на минимално потребните количини на гориво.
3. Беззаконие во носењето одлуки и празнини во регулативата
Ревизорскиот извештај открива дека системското занемарување на обврските трае со години:
- Недостаток на годишни одлуки: За 2022 и 2023 година Владата воопшто ги няма донесено задолжителните одлуки за количините и структурата на нафтените резерви, иако Агенцијата навремено ги доставила предлозите. За 2024 и 2025 година предлог-одлуки воопшто не биле доставени.
- Правна колизија: Со измените на законот во 2024 година, надлежностите беа префрлени на новото Министерство за енергетика, рударство и минерални суровини (МЕРМС). Сепак, настана содржинска колизија меѓу членовите од законот околу тоа кој треба да ги носи подзаконските акти (Владата или Министерството), поради што подзаконските акти и Статутот на Агенцијата сè уште не се усогласени.
- Нивелација на цени без методологија: Залихите се усогласуваат сметководствено според одлуките на Регулаторната комисија за енергетика. Само во 2024 година вредноста на залихите била намалена за дури 360,4 милиони денари (околу 5,8 милиони евра), без притоа Агенцијата да има јасна законска методологија или интерен акт за оваа процедура.
4. Директор без соодветно искуство и спорни в.д. функции
Посебно внимание во извештајот е посветено на управувањето со Агенцијата. Во јули 2024 година, Владата го разрешила дотогашниот в.д. директор и именувала нов вршител на должност. Меѓутоа, новиот в.д. директор го нема законски пропишаното искуство од најмалку 5 години на раководна функција во областа на енергетиката.
ДЗР дополнително предупредува дека самиот Закон за задолжителни нафтени резерви ниту го утврдува мандатот на директорот, ниту ја познава категоријата „вршител на должност“ (в.д.) како орган на управување. Ваквата пракса го нарушува принципот на владеење на правото и создава ризик институцијата да ја раководат неквалификувани кадри.
5. Пропусти кај платите, прекувремената работа и внатрешната контрола
Ревизијата нотира и неправилности во секојдневното финансиско и кадровско работење:
- Пречекорувања кај платите: Поради неусогласеност меѓу Колективниот договор на Агенцијата и Законот за административни службеници (ЗАС), за плати и надоместоци биле исплатени 1.024 илјади денари повеќе од предвиденото.
- Неправилни боледувања: Пресметките за боледувања се правеле од бруто-платата за тековниот месец наместо од 12-месечниот просек, а боледувања над 7 дена се исплаќале во фиксен износ од 80% без оглед на дијагнозите.
- Прекувремена работа: Немало соодветна писмена евиденција и одобренија за прекувремени часови од раководителот, ниту пак бил известуван Трудовиот инспекторат. Додатокот од 35% се пресметувал грешно, исклучувајќи го стажот од основицата.
- Нема внатрешна ревизија: Иако просечниот тригодишен буџет на Агенцијата изнесува високи 763 милиони денари (над 12,4 милиони евра), во Агенцијата воопшто не е воспоставена единица за внатрешна ревизија.
Клучни финансиски показатели на Агенцијата за 2024 година:
- Вкупни приходи: 1.153.787.000 денари (главно од даночни приходи/надоместоци за резерви).
- Вкупни расходи: 941.130.000 денари (од кои 517,3 милиони за капитални расходи/набавка на гориво и 409,8 милиони за стоки и услуги).
- Остварен вишок на приходи: 212.657.000 денари.
- Вкупни залихи (актива): Вредноста на залихите на крајот на 2024 година изнесува 8,34 милијарди денари (намалена од 8,53 милијарди во 2023 година).
Ревизијата упатува јасна порака до раководството на Агенцијата, МЕРМС и Владата итно да ги усогласат законите, да прекинат со праксата на неплатено топење на резервите и да воспостават строга контрола врз трошењето на јавните ресурси.