Уништувањето на американски AWACS во ирански напад отвора прашање колку е ослабен американскиот надзор на воздушниот простор и способноста за навремена реакција на нови закани.
Уништувањето на авионот на американското воено воздухопловство E-3 Sentry во ирански напад врз воздушна база во Саудиска Арабија би можело да ги ослаби американските способности навреме да откриваат приближувачки ирански закани на поголема оддалеченост, велат аналитичари.
Драматични снимки од уништениот авион покажуваат дека му е откината опашката, а неговиот препознатлив ротирачки радарски диск – клучен дел од системот за рано предупредување и контрола од воздух, познат како AWACS – се наоѓа на земја во воздушната база „Принц Султан“.
Pictures show the total loss of 81-0005, an E-3G “Sentry” Airborne Early Warning and Control (AEW&C) Aircraft with the U.S. Air Force’s 552nd Air Control Wing based out of Tinker Air Force Base, Oklahoma, following yesterday’s Iranian ballistic missile and drone attack on Prince… pic.twitter.com/NNnILybnrU
— OSINTdefender (@sentdefender) March 29, 2026
Губењето на AWACS претставува „сериозен удар врз американските надзорни способности“, изјави воениот аналитичар на Си-Ен-Ен, Седрик Лејтон, поранешен полковник на американското воено воздухопловство кој летал со тој авион. „Тоа може да влијае врз способноста на Соединетите Американски Држави да управуваат со борбени авиони и да ги насочуваат кон цели или да ги штитат од непријателски авиони и ракетни системи“, рече тој.
AWACS овозможува надзор на воздушниот простор и бојното поле со површина до околу 311.000 квадратни километри, од земјата до стратосферата, и со децении е витален дел од американските борбени сили. Флотата од 17 авиони E-3, како и американското искуство во нивната употреба низ годините, според аналитичарите претставува голема предност што ја има Вашингтон.
Самиот авион E-3 е моќен летечки команден центар, но и платформа за надзор. Може истовремено да следи околу 600 цели – од други авиони, проектили и големи дронови, па сè до тенкови на бојното поле.
Персоналот во авионот E-3 тие податоци може во реално време да ги пренесува до команданти на терен, бродови на море или назад во Пентагон.
Во меѓувреме, контролорите во AWACS можат да насочуваат ловци-пресретнувачи кон приближувачки закани или да испраќаат борбени авиони како поддршка на копнените сили што се под оган.
Во извештај на Центарот за нова американска безбедност објавен овој месец, AWACS се опишува како „незаменливо средство за денешните и идните американски воени операции“.
Питер Лејтон, поранешен офицер на австралиското воено воздухопловство и соработник на Griffith Asia Institute, изјави дека воздушните радари повеќекратно го зголемуваат времето за откривање закани.
Во актуелниот конфликт, E-3, според Лејтон, би можел да открие ирански дрон „Шахед“ лансиран од оддалеченост од околу 320 километри, и тоа дури 85 минути пред да биде забележан од радар на земја. Бидејќи се мобилни, AWACS може брзо да се префрлува во нови кризни подрачја и за противниците е потешка цел од фиксните копнени радари.
Оставен ранлив
Аналитичарите во понеделникот поставија прашање како дошло до тоа E-3 да стане ранлив на ирански напад.
„Често се преземаат вонредни мерки за да се заштити од непријателски оган додека е во воздух. Понекогаш добива придружба од ловци и никогаш не му се дозволува да прелетува над непријателска територија за да остане безбеден“, изјави Лејтон.
Губењето на E-3 на земја го нарече „сериозен пробив во нашите напори за заштита на силите“. Лејтон исто така рече дека нападот можеби покажува дека Иран добива помош во лоцирање на клучни американски средства.
„Русија најверојатно му дала на Иран географски координати и сателитски снимки што овозможиле прецизно утврдување на локацијата“, рече тој.
Нападот покажува како Иран селективно гаѓа ограничени, но многу вредни цели со средствата што ги има, напиша на мрежата X Кели Грико, соработничка на Stimson Center.
Таа укажа на нападите врз радарската и сателитската комуникациска инфраструктура во други американски бази низ регионот од почетокот на војната.
„Иран ги гаѓа радарите што откриваат закани, танкерите што ги одржуваат борбените авиони во воздух и AWACS-ите што ја насочуваат битката. Тоа е противвоздушна кампања. Прилагодена на она што Иран навистина може да го направи. А штетата е реална“, напиша Грико.
Застарено средство
Аналитичарите исто така предупредија на големината и староста на американската флота E-3, како и на оптоварувањето што врз неа го создаваат операциите на Блискиот Исток. E-3 е ограничен ресурс во американската флота, со само 17 примероци на почетокот на годината. Тоа е помалку AWACS-авиони отколку бомбардери B-2, од кои има 20.
И тие се многу стари. Првиот авион влезе во флотата на воздухопловството во 1978 година, а американската флота се намали од 32 авиони во 2015 година.
Овие четиримоторни млазни авиони, базирани на комерцијалната платформа Boeing 707, имаат летачки екипаж од четири члена, плус уште 13 до 19 специјалисти за мисија, а бројот може да варира во зависност од задачата, наведува воздухопловството.
Според податоците на американското воено воздухопловство, цената на овие авиони изнесувала околу 270 милиони долари во фискалната 1998 година, што денес би било околу 540 милиони долари. Освен САД, E-3 го користат и Саудиска Арабија, Франција и Чиле, а НАТО има и сопствени заеднички сили од 14 вакви авиони. Американското воено воздухопловство бара замена за застарената флота, но Пентагон сè уште нема избрано платформа, иако некои прототипи се во развој.