Секој кој барем eднаш во изминативе години стапнал во јавна здравствена установа во Македонија, знае дека системот дише „на апарати“. Но, најновите бројки што ги објави Фондот за здравствено осигурување (ФЗО) откриваат една нова, уште пострашна дијагноза: државното здравство не е само организациски, туку и правно и финансиски на колена.
Речиси две илјади лекари, медицински сестри и техничари (точно 1.822) во моментов ја тужат сопствената држава. Нивните побарувања тежат фантастични 2,2 милиони евра, а причината е банална и редовна за наши услови – со години не им биле исплаќани законските додатоци за прекувремена работа, ноќни дежурства, како и работа во недела и за празници.
Судската битка не е изолиран инцидент. Таа се одвива во дури 62 од вкупно 108 јавни здравствени установи во државата. Директорот на ФЗО, Сашо Клековски, излезе со мапа на најкритичните точки во системот:
- Куманово како епицентар на бунтот: Дури 317 вработени во Општата болница во Куманово решиле правдата да ја бараат на суд.
- Битола како најголем должник: Клиничката болница во Битола се соочува со најголем финансиски товар – само од досегашните тужби треба да исплати 16,8 милиони денари.
- Малите градови како нов бран: Малиот Здравствен дом во Кратово веќе најави 65 нови тужби, тешки дополнителни 3,5 милиони денари.
Правните експерти предупредуваат: ова е само врвот на ледениот брег. Кога на овие суми ќе се додадат судските трошоци, адвокатските хонорари и каматите, сумата што граѓаните ќе ја платат од својот џеб за лошиот менаџмент на директорите ќе биде двојно поголема.
Паралелно со тужбите, ФЗО отвори уште една Пандорина кутија – анализата на платите за речиси 19.000 вработени во секторот.
Просечната нето-плата во јавното здравство изнесува 50.039 денари. Но, клучот е во т.н. „основна плата“ која изнесува 37.660 денари. Разликата од речиси 13.000 денари јасно покажува колку медицинскиот персонал зависи од дежурствата и сменската работа. На клиниките како Државна кардиохирургија или Институтот за радиологија, додатоците сочинуваат дури 40% од вкупните месечни примања.
Но, тука се појавува големиот македонски парадокс на кој укажа и првиот човек на ФЗО.
„Имаме хирурзи кои не влегуваат во сала и тоа не е непознато. Земете пример на лекари кои цел месец немаат извршено ниту една единствена операција, а земаат плати од околу две илјади евра“, вели Клековски.
Додека едни буквално дежураат „до изнемоштување“, други го користат системот за енормно високи примања без никаква ефикасност. На сето ова се надоврзува и лошиот кадровски инженеринг – болниците имаат вишок лекари (често вработени по партиски клуч), а хронично недостасуваат медицински сестри и анестезиолози.
Вториот голем проблем со кој викендов се соочуваат здравствените власти е масовниот егзодус на пациенти од внатрешноста кон Скопје. Поради пропаднатите регионални болници, секој што има посериозен здравствен проблем бара спас во главниот град.
Системот е пред колапс, па скопските клиники веќе побараа радикална мерка – воведување на т.н. „сервисен упат“.
Што значи тоа? Ако болницата од Битола, Штип или Струмица не може да излекува пациент и го препрати во Скопје, таа локална болница ќе мора од својот буџет да ѝ плати на скопската клиника за извршената услуга. Целта е да се натераат локалните директори конечно да ги пуштат во функција сопствените капацитети и лекари.
За да се спречи тотално празнење на државната каса од извршни решенија, Министерството за здравство и синдикатите формираа итна работна група. Планот е да се оди на присилно спогодување со вработените, но и да се воведе централен регистар за секоја тужба во здравството.
Како завршен парадокс, бројот на вработени во овој сектор продолжува енормно да расте (од 18.000 во 2024 на речиси 19.000 денес).