Масовното убиство во Цетиње, каде напаѓач уби 11 лица, уште еднаш го покренува прашањето за пристап до огнено оружје на Балканот, каде што 90% од целокупното расположливо оружје е во рацете на цивилите.

Се проценува дека граѓаните во регионот имаат 9 пати повеќе оружје од армијата и полицијата, а Србија и Црна Гора се на врвот на листата на оружје по глава на жител, според Анкетата за мало оружје од 2018 година.

Се проценува дека во Србија и Црна Гора има 40 мало оружје на 100 луѓе.

Политичката и социо-економската нестабилност на Балканот во изминатите 30 години и честите секојдневни закани за нова војна доведоа до фактот дека многу граѓани на студиите на белградскиот Центар за безбедносна политика (БЦСП).

И покрај напорите да се намали бројот на пиштоли, сè уште има „премногу“ од нив во земјите од Западен Балкан, велат истражувачите на BCBP.

Се проценува дека меѓу 500.000 и 1,6 милиони домаќинства поседуваат огнено оружје, од кои повеќето се нелегални.

САД се на прво место во светот по бројот на пиштоли по глава на жител: 120 единици на 100 жители, покажуваат студиите.

Сериозен безбедносен ризик

Количината на оружје во земјите од регионот, особено илегалните, претставува „сериозен безбедносен ризик“, тврди Петковиќ.

„Самиот факт дека некој поседува оружје е ризик, а дали ќе го употреби зависи од околностите“, додаде тој.

Истражувањата покажуваат дека најголемиот дел од убиствата се извршени со „нелегално огнено оружје“.

Како што пишуваат црногорските медиуми, напаѓачот од Цетиње имал дозвола за огнено оружје. Сепак, се уште не се знае дали тој бил важечки или истечен. Непознат е и статусот на оружјето што против напаѓачот го употребил сограѓанин кој се обидел да го спречи, поради што некои го сметаат за херој.

Според податоците од 2015 година во Црна Гора, повеќе од 80.000 луѓе добиле дозвола за поседување оружје, но во повеќе од две третини од случаите таа е истечена. Петковиќ вели дека во Србија има само нелегално оружје кое се движи од 200.000 до над милион единици.

„Ова е оружје останато не само од војните во 1990-тите во поранешна Југославија, туку и од различните вооружени конфликти во регионот во 20 век“, објасни тој.

Во претходните години, министерствата за внатрешни работи и на Србија и на Црна Гора одржаа акции со кои ги повикуваа граѓаните да го предадат своето нерегистрирано оружје во неколку наврати. Петковиќ потсети дека во текот на акциите граѓаните тоа можат да го направат „без никакви последици“.

Најуспешна ваква кампања во Србија беше по полициската акција Сабја во 2003 година, кога граѓаните предадоа „околу 50.000 парчиња оружје“. Акцијата е поврзана со претрес и приведување на осомничените за нападот на премиерот Зоран Ѓинѓиќ, како и на други осомничени членови на криминални банди.

„Сите последователни акции беа со многу помал опсег – беа испорачани само неколку илјади“, истакнува Петковиќ. Тој посочи и дека анкетите покажуваат дека „голем дел од граѓаните не сакаат да се откажат од оружјето“. „Покрај политичката нестабилност, културата на мачизам, исто така, придонесува за ова бидејќи оружјето се гледа како еден вид статусен симбол“, вели тој.

Колку е просечно оружјето во регионот?

Се проценува дека во Босна и Херцеговина има 31 оружје на секои 100 жители – и легално и нелегално.

Во Северна Македонија има 30 на 100 жители, а во Косово – 24 на 100 жители. Во Хрватска и Албанија има пати помалку оружје по глава на жител. Во Хрватска има 2 единици на 100 жители, а во Албанија 1,5 единици на 100 жители.

Кој може да добие дозвола за огнено оружје?

Во 2015 година, во Србија и Црна Гора беа донесени нови закони за оружје со идеја да се воведат поефективни контроли за поседување и трговија. Правната рамка е добра затоа што треба да исполните навистина строги услови за да добиете дозвола“, рече Петковиќ. И двете земји тогаш воведоа услов секој што сака да поседува пиштол да докаже дека има добра причина да го стори тоа, додека претходно медицинската проценка беше доволна.

„Една од валидните причини може да биде личната безбедност, при што граѓаните треба да и докажат на полицијата дека нивната безбедност може да биде загрозена“, додаде тој.

„Меѓутоа, практиката на МВР не е секаде иста – знаеме дека во некои полициски одделенија граѓаните биле одбиени, а во други без проблем добивале дозволи.

Со апликацијата мора да се поднесе и медицински извештај.

Кога властите издаваат дозвола за оружје, Министерството за внатрешни работи го известува лекарот, кој има законска должност да продолжи да го следи сопственикот на пиштолот, како и да пријави какви било релевантни промени во неговата здравствена состојба.

Но, не постои универзален систем за размена на информации, а бидејќи голем број граѓани се лекуваат приватно, а избраниот лекар во државната институција обично нема поим дали има промени“, рече Петровиќ.

И во Црна Гора и во Србија оружје и муниција може да купи и поседува лице на возраст над 18 години, доколку добие одобрение од надлежните органи за купување и поседување оружје. Доколку се исполнат дополнителни услови, можно е да се добие дозвола за носење оружје.

Што се прави за да се намали количината на нелегални пиштоли?

Самитот за Западен Балкан одржан во Лондон во 2018 година усвои патоказ за справување со недозволено поседување, злоупотреба и трговија со мало и лесно оружје.

Автори на патоказот се институции од регионот под покровителство на германското Министерство за надворешни работи и Центарот за контрола на малото оружје во Југоисточна Европа (SEESAC) со координација на Велика Британија, Франција и Европската комисија. „Мапата има за цел да ја подобри правната рамка, да ја усогласи со европската правна рамка и да го намали бројот на оружје, како и да ги ограничи нелегалните текови“, објасни Петковиќ.

Според него, постигнувањата на патната карта се „скромни“.

„Од неговото усвојување, не е забележано значително намалување на количината на оружје, а во последните години нема нови повици за трансфер на нерегистрирано оружје во Србија“, потсетува тој. Пандемијата ја зголеми опасноста граѓаните кои легално поседуваат оружје да преминат во илегалната зона бидејќи се одолговлекуваат административните процеси, рече и Петковиќ.

Меѓу другото, одложен е и процесот за издавање биометриски документи за оние кои чуваат и носат оружје, што беше предвидено со законот од 2015 година. Затоа, во февруари 2022 година Србија повторно го измени Законот за оружје, со што го продолжи рокот за размена на документи, сертификати за оружје, дозволи за носење пиштоли за лична безбедност и дозволи за складирање пиштоли. Рокот за замена на документите издадени според сегашниот закон се продолжува за уште две години, односно до 5 март 2024 година.