Холивуд многупати нè соочил со сценарија за крајот на светот – филмови како „2012“ прикажуваа спектакуларни, но измислени апокалипси на големото платно.
Во тие приказни, планетата се распаѓа за миг, континентите тонат, а мегацунамите ја бришат цивилизацијата. Сепак, реалноста, како и обично, е значително поинаква, потивка и далеку посложена.
Три големи пукнатини
Додека ја читате оваа реченица, еден дел од светот навистина се менува – но речиси незабележливо. Африка, имено, полека се раздвојува, а длабоко во нејзината внатрешност започнува процес кој еден ден би можел да доведе до создавање нов океан.
Во оддалечениот регион Афар на северот од Етиопија се наоѓа едно од најнеобичните геолошки подрачја на планетата. Токму тука се среќаваат три големи пукнатини во Земјината кора – систем познат како троен расед, каде континентот буквално се раздвојува.
Овој регион лежи на спојот на три тектонски структури – Големиот етиопски расед, раседот на Аденскиот Залив и раседот на Црвеното Море, пренесува Си-Ен-Ен.
Станува збор за процес познат како континентално рифтовање, при што тектонските плочи полека се оддалечуваат една од друга. Како што се раздвојуваат, материјал од длабочините на Земјата се издига кон површината, а на долг рок може да дојде до формирање ново океанско дно.
„Луѓето често погрешно разбираат“
Иако звучи драматично, научниците нагласуваат – нема причина за паника.
„Луѓето често погрешно ги разбираат ваквите процеси. Гледаат наслов и си мислат ‘не, континентот се распаѓа’. Но, тоа се случува исклучително бавно“, објаснува Ема Вотс, член на истражувачкиот тим кој со години го проучува овој регион.
Навистина, брзината на раздвојување е речиси занемарлива – раседите на Црвеното Море и Аденскиот Залив се шират со брзина од околу 15 милиметри годишно – што е приближно двојно побавно од растот на ноктите! Големиот етиопски расед се движи уште побавно, околу пет милиметри годишно.
Со други зборови, ако нов океан и се формира, тоа ќе се случи дури за неколку милиони години и дури не е сигурно дека воопшто ќе се случи.
Суров и негостољубив пејзаж
Регионот Афар важи за едно од најнепристапните места на Земјата. Летните температури надминуваат 50 степени, а пејзажот е суров и негостољубив. Тука се наоѓа познатиот вулкан Ерта Але, познат по долготрајното езеро од лава и прекарот „портата на пеколот“.
Токму поради екстремните услови и активните геолошки процеси, ова подрачје претставува единствена „лабораторија на отворено“.
За разлика од повеќето слични процеси, кои се одвиваат длабоко под океаните, научниците овде можат директно да набљудуваат како настанува ново океанско дно.
„Тоа ни дава увид во процеси кои инаку не можеме да ги видиме“, објаснува Ема Вотс.
Откритие што ги изненади истражувачите
Покрај геолошките феномени, Афар е и едно од најважните места за проучување на човечката еволуција. Како што тлото се раздвојува, се откриваат слоеви стари милиони години.
Неодамна научниците пронајдоа фосил стар 2,6 милиони години кој припаѓа на родот Парантропус, изумрен роднина на човекот познат по силната вилица.
Откритието ги изненади истражувачите, бидејќи остатоците од овој вид претходно се пронаоѓале многу појужно, во области како Кенија. Тоа укажува дека родот Парантропус бил пораспространет и поприлагодлив отколку што претходно се мислеше.
„Се претпоставуваше дека овој вид никогаш не се проширил толку далеку на север“, изјави Фред Спур од Природонаучниот музеј во Лондон.
Исклучително бавен и природен процес
Само неколку месеци претходно, истражувачите во истата област пронајдоа и фосилизирани заби од други рани хоминини, стари меѓу 2,6 и 2,8 милиони години, што дополнително ја осветлува сложената приказна за развојот на човековиот вид.
Воедно, регионот сè уште е геолошки активен. Неодамнешната ерупција на вулканот Хајли Губи покажа колку овој дел од светот може да биде непредвидлив – облакот од пепел беше толку силен што ги покри пасиштата и го наруши авионскиот сообраќај дури до Индија.
Иако идејата за „распаѓање на Африка“ може да звучи како сценарио од филм, научниците нагласуваат дека станува збор за исклучително бавен и природен процес кој трае милиони години.
За нив, Афар не е знак на апокалипса – туку ретка можност од прва рака да се набљудува како се менува планетата.
„Како и во секоја наука, ќе направите еден чекор напред, но пред вас има уште долг пат“, заклучува Ема Вотс.
