По периодот на релативно стабилни цени, новиот глобален притисок врз пазарите на храна може повторно да се почувствува и во Македонија. Сушите, екстремните температури, поскапувањето на производството и проблемите со транспортот преку Црното Море создаваат услови за нов раст на цените на основните прехранбени производи.
Според најновата анализа на „Oxford Economics“, глобалните цени на храната во 2026 година би можеле да бидат повисоки за 11,8 проценти. Најголем притисок се очекува кај житарките, свежиот зеленчук и млечните производи.
Сигнал за ново раздвижување на пазарот даде и индексот на цените на храната на ФАО, кој во јули порасна за 0,6 проценти на месечно ниво. Особено загрижувачки е растот кај житарките, чиј индекс за само еден месец се зголемил за 3,4 проценти. Пченицата поскапела за 5,8 проценти, а проценките се дека нејзината цена во третиот квартал би можела да биде околу 36 проценти повисока од истиот период минатата година.
Зад ваквите движења стојат повеќе фактори – топлотните бранови и сушите ги намалуваат приносите во големите производителски региони, додека истовремено растат трошоците за ѓубрива, горива и транспорт. Дополнителен ризик претставуваат и нарушувањата во поморскиот извоз преку Црното Море.
Европското здружение „Coceral“ ја намали прогнозата за производството на жито во Европската Унија и Велика Британија на 286,6 милиони тони, наспроти околу 310 милиони тони лани. Намалената понуда дополнително може да влијае врз глобалните цени.
За македонските потрошувачи ваквиот развој е особено значаен бидејќи храната зазема голем дел од семејниот буџет. Според податоците на Државниот завод за статистика, 50,1 процент од вкупните семејни трошоци се однесуваат на храна и пијалаци, што значи дека секое ново поскапување директно се одразува врз животниот стандард.
Притисокот не доаѓа само од светските пазари. Домашните земјоделци во јули се соочиле со раст од 4,1 процент на трошоците за репроматеријали и други инпути, додека нивните откупни цени паднале за 5,5 проценти. Тоа остава ограничен простор производителите да ги преземат идните зголемувања на трошоците за енергија и гориво без тие да се пренесат низ синџирот до крајните потрошувачи.
Одредена сигурност за домашниот пазар постои кај пченицата. Минатогодишната жетва надмина 300.000 тони, а според Министерството за земјоделство, количината е доволна за покривање на домашните потреби. Сепак, тоа не значи дека Македонија е целосно изолирана од светските ценовни движења.
Мелничарската и прехранбената индустрија зависат и од цената на електричната енергија, увозните суровини, амбалажата и транспортот. Поради тоа, дури и кога домашното производство покрива дел од потребите, глобалните шокови можат постепено да стигнат до македонските производители и потрошувачи.
Очекувањата се дека евентуалниот ценовен удар нема да се почувствува веднаш, туку во два периода. Првиот бран се очекува во октомври и ноември 2026 година, кога најбрзо би можеле да поскапат свежото овошје и зеленчукот.
Вториот бран би можел да следува од февруари до мај 2027 година, кога повисоките трошоци би можеле постепено да се пренесат и кај преработените производи, лебот, тестенините и млечните производи, по исцрпувањето на залихите и истекот на постојните набавни договори.