Со пренасочувањето на стратегиската оска на САД кон Азија и зголемената руска закана, НАТО во Анкара одржува веројатно најкритичен самит во својата историја. Турција, која некогаш беше етикетирана како „лошото момче“, со променетите геополитички рамнотежи повторно се наметнува како незаменлив сојузник. Во прв план е нејзината сила во одбранбената индустрија, додека на повидок е и укинување на санкциите по КААТСА (Закон за спротивставување на американските противници преку санкции), што би можело да ја деблокира кризата околу програмата за Ф-35
И европски и американски експерти го опишуваат овој состанок како поинаков од сите претходни, бидејќи НАТО е на раскрсница. Турција е домаќин на можеби најкритичната седница на алијансата, но предизвиците на масата се далеку од симболични.
Најголемиот јаз произлегува од тоа што стратешните приоритети на САД сè повеќе се поместуваат кон Индо-Пацификот, со што воените ресурси за Европа се намалуваат. Континентот се соочува со трезвената вистина дека повеќе не може безрезервно да се потпира на американската безбедносна поддршка.
Главната мака на НАТО не е само издвојувањето буџет за одбрана, туку зголемените трошоци во опиплива борбена моќ. Затоа, вчерашниот форум за одбранбена индустрија беше од витално значење за алијансата, а предлогот на генералниот секретар Марк Руте за подлабока заедничка работа го потврдува тоа.
Иако денес се говори за „НАТО 3.0“, низ 77-годишната историја постои константа: руската закана. Воениот притисок, саботажите и хибридните операции од страна на Русија претставуваат најголем ризик за источниот и северниот фронт на алијансата, а целокупното европско планирање на одбраната е градено врз оваа реалност.
Со намалена поддршка од САД излегуваат на површина недостатоци во европското производство на муниција, противвоздушна одбрана и тешко вооружување. Европа, од една страна, сака забрзано да изгради сопствен систем на одбрана, а од друга, неколку држави како Франција се спротивставуваат Турција да преземе водечка улога. Можно е токму во Анкара да се направи чекор за надминување на овој клинч.
Еден од најголемите проблеми на НАТО е нефункционалниот механизам за спроведување на политичките одлуки во доменот на одбраната. Поради тоа, администрацијата на Трамп практично воведе „дневник на оценки“ за секоја членка. Ова нема брзо решение и го кочи заедничкото планирање.
Неодамна, особено заради односите со Русија, во Европа и САД сериозно се доведуваше во прашање членството на Турција во НАТО. Меѓувремено дојдоа руско-украинската војна, прашањето за промена на режим во Сирија, масакрот во Газа и судирите меѓу Иран и САД. Светот се смени, а со него и перцепциите: во пресрет на самитот западните медиуми речиси секојдневно пишуваа за тоа колку е критична улогата на Турција во НАТО. „Њујорк тајмс“ објави текст во кој се тврди дека алијансата во Турција нашла нова вредност против заканите, „Политико“ расправаше за клучната улога на турската одбранбена индустрија во иднината на НАТО, а британскиот „Телеграф“, иако ја опишува Турција како проблематичен и непредвидлив сојузник, во уводникот за самитот признава дека Анкара ќе остане незаменлива за Црното Море, Источниот Медитеран и Блискиот Исток и дека Европа мора да планира со тоа предвид.
Меѓу најкритичните точки на Самитот во Анкара е и потрагата на Европа по нов архитектонски одбранбен одговор. Откако претседателот Трамп го откажа распоредувањето на баталјон со крстосувачки ракети „Томахок“ во Германија, најконкретната опција против руската закана на масата е сојуз за долгодометни ракети. Целта е производство на вооружување со капацитет за длабок прецизен удар и дострел до 3.000 километри. Коалицијата, предложена од Велика Британија, се споменува дека би ги вклучила и Германија, Франција, Украина и Холандија. Дали утрешното завршно соопштение ќе постави јасна цел во оваа насока, останува да се види.
Најголемиот праг во односите Анкара–Вашингтон е најавата на претседателот Доналд Трамп, по средбата со претседателот Реџеп Таип Ердоган, дека ќе бидат укинати санкциите по КААТСА. Тоа е неопходен чекор за повторна набавка на ловците Ф-35. Санкциите беа воведени поради купувањето на системот С-400 од Русија, а за нивно укинување Турција требаше да се откаже од тој систем. Очигледно е дека двете земји постигнале договор. Најбрзото решение би било Трамп формално да го извести Конгресот и да иницира укинување на мерките. КААТСА, одвоено но поврзано, доведе и до исклучување на Анкара од заедничката производствена програма за Ф-35. Враќањето во тој конзорциум е потешка опција, но укинувањето на санкциите може да ја тргне клучната пречка за продажба на авиони. Единствениот формален услов е Министерството за одбрана на САД да утврди и правно да потврди дека Турција повеќе не располага со системот С-400, по што можната продажба повторно би заминала кон Конгресот. За Турција, клучно е процесот да заврши пред меѓуизборите во САД, бидејќи не е занемарлива можноста Републиканската партија да го изгуби мнозинството во Конгресот.