Грција става точка на лигнитот во 2026 година, заменувајќи го единствениот домашен ресурс со увозен гас, додека Европа и Германија прават стратешки ревизии за енергетска безбедност.
Ерата на лигнитот како примарен извор на енергија во Грција ќе заврши во 2026 година. Со затворањето на последната од петте единици на термоелектраната „Агиос Димитриос“ во Западна Македонија и конверзијата на новата единица „Птолемаида 5“ во погон на природен гас, јужниот сосед влегува во нова, но скапа енергетска фаза.
Приказната за „Птолемаида 5“ е можеби највпечатливиот пример за отсуството на долгорочна енергетска стратегија во Грција. Планирана уште во 2007 година, со почеток на изградба во 2015 година, оваа единица влезе во комерцијална употреба дури во март 2023 година. Јавното претпријатие за електрична енергија (ДЕИ) го чинеше вртоглави 1,5 милијарди евра, само за да биде оперативна неполни три години. Сега, со дополнителна инвестиција од 300 милиони евра, таа ќе се „рециклира“ во централа на гас.
Стратешко лутање на штета на потрошувачите
Овој потег е кулминација на политиката која со децении ги оптоварува грчките потрошувачи и националната економија. Првичната одлука за изградба во 2007 година целосно го игнорираше јасниот правец на Европската Унија кон декарбонизација. Денес, одлуката за брза конверзија во гасна централа се чини дека ја повторува истата грешка – не го зема предвид новото геополитичко опкружување кое ја става енергетската безбедност како апсолутен приоритет.
Додека Европа смирено ги преиспитува своите опции, Грција избира „апсолутен догматизам“. Таа го заменува својот единствен домашен минерален ресурс со увозен природен гас, зголемувајќи ја зависноста од увоз на ЛНГ (главно од САД) на над 85%.
За споредба, Германија планира да ги задржи своите капацитети на лигнит до 2038 година. Германскиот канцелар Фридрих Мерц јасно истакна: „Не можеме да гарантираме сигурно снабдување со енергија само со обновливи извори“.
Од „стратешка резерва“ до гасна зависност
Грчката стратегија останува фрагментирана. Енергетската криза привремено ја принуди владата да го преиспита лигнитот. Во 2022 година, само проширената работа на лигнитните единици им заштеди на потрошувачите околу 700 милиони евра, во година кога земјата потроши 7 милијарди евра за увоз на гас (наспроти вообичаените 1 милијарда).
Премиерот Кирјакос Мицотакис во февруари 2023 година, при посетата на Кожани, најави дека „Птолемаида 5“ ќе остане како стратешка резерва и по 2028 година. Тогаш, единицата беше прогласена за „проект на деценијата“. Но, само две години подоцна, планот повторно се менува: целосно напуштање на лигнитот до крајот на 2026 година и конверзија на централата во гасна единица од 2027 година.
Според планот на ДЕИ, кој веќе доби зелено светло од регулаторот, конверзијата ќе се одвива во две фази. Прво, до крајот на 2027 година ќе стане единица со отворен циклус на гас од 350 мегавати, а подоцна ќе се надгради во комбиниран циклус со моќност од над 1.000 мегавати. За оваа намена ќе се гради и нов гасовод од 10 километри.
Низа на промашени инвестиции
„Птолемаида 5“ не е единствениот пример за лошо планирање.
- „Мелитис 2“: Најмодерната единица по Птолемаида, пуштена во употреба во 2003 година со цена од 571 милиони евра, беше повлечена по помалку од 20 години без никогаш да работи со полн капацитет поради недостаток на гориво.
- „Мегалополис 5“: Централа на Пелопонез вредна 543 милиони евра, која пет години работеше со намален капацитет бидејќи мрежата не можеше да ја прими произведената струја.
- ХЕЦ „Месохора“: Брана вредна над 300 милиони евра (денешна вредност 500 милиони), завршена во 2001 година, која никогаш не проработе.
- Поврзувањето Атика-Крит: Проект од 1,1 милијарда евра кој започна со комерцијална работа во декември 2025, но ќе работи со ограничен капацитет до 2027 година поради локални реакции кои го блокираат завршувањето на клучниот далновод на Крит.
Овие примери јасно укажуваат дека грчката енергетска транзиција е скап експеримент, каде цената на крајот ја плаќаат граѓаните преку високите сметки за електрична енергија и зависноста од увоз.
