Во првата половина на 2025 година Србија треба да го лансира својот прв сателит „Мозаик“, кој ќе остане во орбитата две години.
Како што е познато, сателитот ќе носи два инструменти, од кои едниот наменет за снимање на Сонцето во рендген зрачење за време на очекуваниот максимум на активноста на Сонцето во неговиот циклус, кој трае околу 11 години. Втората е камера наменета за оптичко снимање на површината на Земјата, а секако и Србија. Така, нашиот сателит ќе ги обезбеди првите снимки на нашата земја од вселената.
Лука Поповиќ, директор на белградската астрономска опсерваторија, открива дека се работи за мал сателит, таканаречен CubeSat (CubeSat), кој обично има форма на коцка со димензии од околу 10 сантиметри во висина, ширина и должина.
– Развивме прелиминарен проект кој бара сателитот да биде составен од три единици (3U) и да тежи до околу 5 килограми. Причината за работа со такви единици е стандардизирање на производството на мали сателити за да биде поедноставно лансирањето. Тие се спакувани во ракети кои можат да носат неколку такви сателити одеднаш да орбитираат околу Земјата. Целта на мисијата е да се испита високоенергетското зрачење при неговата максимална активност, кое не може да се измери од површината на Земјата, бидејќи (за среќа на живиот свет на Земјата) се апсорбира во атмосферата на Земјата. Дополнително, ќе испитаме како сончевото зрачење влијае на долговечноста на ваквите сателити и нивната функција, која досега не е доволно испитана – вели Поповиќ.
– Сепак, Србија е многу далеку од тоа да има сопствен систем за лансирање, така што овој дел практично ќе биде купен како услуга од најдобриот понудувач. Во Европа, тоа може да биде Франција, Русија, а надвор од границите на нашиот континент, Кина, Индија, САД и некои други земји ја нудат оваа услуга. Идејата е да се најде најдобрата понуда за лансирање, која може да биде преку проекти за соработка со странски партнери и слично. Се натпреварувавме за билатерален проект за соработка со Кина, со колеги кои се занимаваат со вселенски технологии. Доколку има можност да го лансираме овој сателит во рамките на слична соработка, ќе ја искористиме – вели Попвиќ.
Тој посочува дека за ваков комплексен зафат е потребен мултидисциплинарен тим. Го сочинуваат астрономи и математичари од Астрономската опсерваторија и Математичкиот факултет, инженери од Машинскиот факултет и физичари од Институтот за физика.
– Тимот предводен од професорот Душан Марчет од Катедрата за астрономија на Математичкиот факултет ја заврши првата фаза која се состои во осмислување на научната цел и утврдување на потребните технички карактеристики на сателитот. Проектот, односно сателитот, го има работното име MOZAIK (како кратенка од англискиот „Multpurose Academic Cubest“ – повеќенаменски сет на академски коцки). Во втората фаза очекуваме да бидат вклучени повеќе инженери од Машинскиот и Електротехничкиот факултет, а идејата е да се вклучат и докторанти од овие области – вели професор Поповиќ.
Според проф. д-р Милан Стојановиќ, просечниот животен век на ваквите сателити е околу две години. Со оглед на тоа дека „Мозаикот“ треба да биде во орбитата за време на максималната сончева активност, можно е престојот во орбитата да биде пократок.
– Но, без разлика на должината на животот на овој сателит, најважно е сите инструменти да работат и да имаме добра комуникација со сателитот, бидејќи и ова е експеримент кој ќе го испита влијанието на сончевото зрачење на сателитот и неговата стабилност. Активноста на Сонцето понекогаш може да биде од таков размер што делумно или целосно може да го оневозможи сателитот. Се надеваме дека податоците од оваа мисија ќе придонесат за подобро разбирање на работата на сателитите за време на врвот на активноста на Сонцето – истакнува д-р Стојановиќ.
Астрономската опсерваторија „Белград“ неодамна, по доаѓањето на нов директор, има две нови стручни истражувачки единици. Првиот е наменет за космички истражувања и технологии, а вториот за соларна активност, климатски промени и светлосно загадување.
– Целта на новоформираната вселенска истражувачка и технолошка единица при Астрономската опсерваторија не е само производство на овој сателит, туку и размена на знаења со други земји во однос на производството на сателити, поставувајќи ги темелите за овие технологии кај нас, и потенцијално поставување на темелите за идна вселенска агенција во Србија. Ниту една земја не ги започнала своите вселенски истражувања во областа на сателитски технологии со лансирање големи сателити, така што сигурни сме дека овој сателит ќе донесе огромно искуство и знаење во оваа област за подоцна да работиме на создавање и лансирање на поголеми сателити – објаснува Професор Стојановиќ.
Тој нагласува дека е многу важно да се совладаат сите чекори поврзани со создавањето и лансирањето, како и дел од комуникацијата со сателити, што секако ја внесува Србија во редот на земји кои имаат одреден вид активност на полето на вселената. истражување и технологии.