18-годишник загина во експлозија што утрово се случи во фабриката „Трајал“ во Крушевац, а четворица работници се повредени. Инаку, ова е трета експлозија во Trial Corporation што се случи во последните 17 години. Овој поранешен гигант во стара Југославија, во претходните две децении помина низ турбулентен период – имаше две неуспешни приватизации, трета беше најавена, банкротираше и имаше долгови над 100 милиони евра. Во Крушевац, но и низ Србија, општо е познато дека Братислав Гашиќ, актуелниот министер за внатрешни работи, има големо влијание врз „Триал корпорацијата“, чии синови раководат со истоимениот фудбалски клуб.
Трагедијата која од утрово ја потресе цела Србија и во која еден млад живот загина, а четворица работници се повредени, не е прва што се случи во најважната и најголемата фабрика во Крушевац.
Во 2007 и 2008 година се случија експлозии во погони за производство на експлозиви. За среќа нема загинати, но десетина работници се тешко и полесно повредени.
Експлозијата во 2007 година била во фабриката за производство на противградни ракети, а во 2008 година до несреќата дошло во подружницата „Детонит“ каде се произведуваат експлозиви и пиротехнички средства. Во двете несреќи беа повредени десетина работници, а експлозијата во 2008 година, според тогашните очевидци, била толку силна што над фабриката се појавила „печурка“, а од силината на детонацијата пукнале прозорските стакла на куќите во населба Паруновац.
Судење – од гигант, преку стечај, до кандидат за приватизација
Фабриката Трајал некогаш важела за една од најголемите во стара Југославија, но со распадот на земјата таа почнала да се распаѓа и речиси целосно била уништена.
Во последните 20 години фабриката мина низ крајно турбулентни времиња и сопственички трансформации. Така, српскиот економски потенцијал некогаш го управуваа Бугарите и Американците, но и двете приватизации завршија неславно.
Прво, во 2006 година бугарската компанија „Брикел“ за 12,5 милиони евра набави 70 отсто од акциите на Трајал, со обврска за пет години да инвестира 25 милиони евра. Но, Бугарите не останаа долго во фабриката, а договорот за приватизација беше официјално раскинат во 2013 година.
Потоа, во 2011 година, фабриката за гуми ја купи американската компанија „Купер“ за 13 милиони евра, за во 2021 година да ја продаде на американската компанија „Гудјар“.
Во времето на првата приватизација во 2006 година, во петте фабрики на корпорацијата Трајал работеле околу 3.400 работници, а според последните официјални податоци од 2022 година, фабриката има 1.232 работници.
Периодот на промената на сопственичката структура во Трајал беше одбележан со чести промени во раководството, прекини во производството, прекини на струја, недостиг на суровини, чести штрајкови на работниците, а сето тоа на крајот доведе до банкрот во 2016 година.
Трајал во еден момент имал долгови кои изнесуваат над 130 милиони евра.
Братислав Гашиќ, неофицијалната „алфа и омега“ на Трајала
Во Крушевац, но и низ Србија, општо е познато дека Братислав Гашиќ е „светол и облечен“ во најголемата фабрика во Крушевац.
Самиот Гашиќ своевремено откри интересен детал од својата биографија и изјавил дека бил градинар во фабриката Трајал.
Со доаѓањето на СНС на власт, влијанието на Гашиќ порасна во самиот Крушевац, но и во Трајал.
Толку што сега неговите синови се највлијателните луѓе во истоимениот фудбалски клуб. Постариот син Владан е претседател на клубот, а помалиот директор.
Во самата корпорација Трајал, Гашиќ „ужива“ голема поддршка од раководството, кое во 2015 година го „моли“ претседателот Вучиќ да не го смени од функцијата министер за одбрана.
Да потсетиме таа година Братислав Гашиќ изјави дека „сака новинарки кои лесно клекнуваат“, по што доби отказ.
Вработените во Трајал, на чие чело тогаш беше Милош Ненезиќ, а е и денес, собраа потписи за поддршка Гашиќ да остане министер за одбрана. Но, од синдикатот „Слога“ тогаш изјавија дека работниците не доброволно дале потписи за поддршка, туку дека биле принудени на тоа и дека раководството им вршело притисок.
Враќањето на Трајал на поздрави нозе
По турбулентни времиња, приватизација, стечај и милионски долгови, Судењето почна да закрепнува.
Во текот на 2020 година беа отворени две нови погони – за производство на ракетна лента за гориво и за монтажа на неелектрични детонатори, а тие погони ги отвори лично тогашниот министер за одбрана Александар Вулин, кој не ја пропушти можноста да ги спомене своите претходник на чело на министерството, Братислава Гашиќ, во целиот деловен потфат.
Со новите погони Трајал почна да остварува приходи од загуби, па според официјалните податоци 2021 година ја заврши со добивка од 1,7 милијарди динари, а вкупната нето добивка на крајот на 2022 година беше 26,9 милиони динари.
Кој е „сопственикот“ на Трајал?
Денес „Трајал“ е во државна сопственост, а работи како акционерско друштво. Според податоците на Централниот регистар на хартии од вредност, најголем број акции – 31,6 отсто „припаѓаат“ на Регистарот на акции и удели. Таму акциите всушност се пренесуваат по раскинувањето на договорот склучен во процесот на приватизација, а регистарот се води во Министерството за економија.
По бројот на акции следува ПИО фондот со учество од 22,3 отсто, а Република Србија поседува 17,9 отсто од акциите. Тука е и градот Крушевац со седум отсто, потоа ЈП Србијагас со 6,7 отсто, Републичкиот завод за здравствено осигурување кој поседува удел од шест отсто, ЕПС со околу три отсто од акциите, а во првите 10 се и Електродистрибуција Србија (1,1 отсто ), Акционерскиот фонд АД Белград (1,1 отсто) и Националната служба за вработување (0,99 отсто).
