Лишувањето од слобода и издржувањето на затворската казна без соодветна содржина и работна ангажираност ризикува затворите да ги претвори во „училишта за криминал“ и инкубатори за десоцијализација, наместо за корекција на однесувањето. Ова го истакна универзитетската професорка по криминалистика, проф. д-р Марина Малиш Саздовска, гостувајќи во емисијата „Ноќно студио“ на „4ТВ“.
Таа направи детална анализа на затворскиот систем, стигматизацијата на поранешните осуденици во општеството, како и на оперативните предизвици со кои се соочуваат безбедносните служби при следењето на т.н. „волци самотници“ (поединци кои самостојно подготвуваат напади).
Професорката направи паралела меѓу поранешните затворски системи и денешните состојби во казнено-поправните установи, истакнувајќи три клучни столбови кои некогаш се применувале за десоцијализација:
- Задолжителна физичка и производствена работа: Функционирање на погони во рамките на затворите (кога осудениците имале работни обврски).
- Образование: Овозможување едукација и стекнување квалификации за оние без завршено образование.
- Организирани слободни активности: Исполнување на времето за да се спречи самоизолација, меѓусебна индоктринација и рерадикализација зад решетки.
„Во криминалистиката велиме дека затворот може да стане ‘школа за криминал’. Ако едно лице влезе поради разбојништво извршено на еден начин (на пример со користење пајсер), доколку е оставено без содржина и работа, за време на престојот од другите осуденици ќе научи нови ‘модус операнди’ за вршење кривични дела. На ова укажуваат и извештаите на Народниот правобранител — затворениците мора да имаат корисна содржина и постојана ангажираност“, предупреди Малиш Саздовска.
Говорејќи за периодот по издржувањето на казната, професорката посочи дека македонското општество сѐ уште се соочува со изразено етикетирање и стигматизација на поранешните затвореници.
- Западни модели на прифаќање: Во странските системи постојат посебни државни претпријатија или социјални сервиси (како на пример автоперални или сервисни центри) специјално наменети за вработување на овие лица.
- Превенција преку егзистенција: Кога на поранешниот осуденик ќе му се овозможи соодветна средина, мотив и извор на егзистенција, драстично се намалуваат можностите тој повторно да се врати на криминалот или радикализацијата.
- Мониторинг: Вработувањето овозможува и подобро следење и поддршка на лицето за време на процесот на ресоцијализација.
Како службите ги детектираат „волците самотници“?
На прашањето за тежината да се открие поединец кој сам, со лесно достапни материјали, подготвува напад или насилен акт, професорката објасни дека за тоа е потребна комплексна оперативна методологија.
Таа нагласи дека службите немаат законско право непречено да следат граѓани без основано сомневање, но постојат индикатори што ги алармираат оперативците:
- Промени во однесувањето и рутината: Претходни испади, јавни закани или нагли промени во секојдневните навики.
- Набавка на сомнителни материјали: Денес на интернет лесно може да се најдат упатства за изработка на импровизирани експлозивни направи (т.н. pipe bombs) од вештачки ѓубрива и лесно достапни хемикалии.
- Дојави од граѓаните: Свесноста и соработката на граѓаните, кои можат да испратат сигнал или да пријават сомнително однесување кај поединец, се клучни за пресретнување на заканите.
Разговорот во емисијата потоа продолжи на темата за развојот на новите технологии и сериозната закана од т.н. хибридни напади и онлајн-закани кои пристигнуваат од надвор.