Резултатите од истражувањето EU Kids Online 2025, претставено во средата, покажуваат дека за дигиталната и медиумската писменост на децата и младите – кои поминуваат и до осум часа дневно пред екрани – одговорноста ја носат наставниците, родителите и медиумите. Авторите нагласуваат дека забраните не се решение.
Клучот за здраво дигитално детство е систематско и континуирано јакнење на дигиталната и медиумската писменост, во кое треба да бидат вклучени и родителите. Сепак, како проблем се посочуваат распрснатата одговорност и преоптовареноста на образовните институции. Ова се дел од заклучоците на тркалезната маса одржана во Матица хрватска во Загреб, по презентацијата на истражувањето за онлајн навиките на децата и младите.
Директорот на основното училиште „Харамбашиќ“, Томислав Филиќ, предупреди дека во образовниот систем се „натрупуваат разни содржини“, додавајќи дека решението за дигиталната писменост не го гледа во воведување нов предмет, туку во нејзина интеграција во постојните наставни програми.
Една од авторките на истражувањето, Лана Цибочи Першa од универзитетот Algebra Bernays и Учителскиот факултет, истакна дека одговорноста не може да се префрли само на училиштата, бидејќи голем дел од проблемите се случуваат надвор од нив. Таа предупредува дека предметот медиумска писменост може да стане „одговорност на сите и ничија“, и нагласува дека со родителите треба да се работи барем исто толку колку и со децата.
Новите родители во голема мера се миленијалци – првата генерација што пораснала со интернет. Токму затоа, според авторката, тие често и самите се „позависни“ од своите деца од дигиталните уреди, што ја отежнува нивната улога во поставување граници и разбирање на дигиталниот свет.
Постарите генерации родители, пак, често се незаинтересирани или несигурни, сметајќи дека децата знаат повеќе за технологијата од нив. Тања Заниновиќ од ХАКОМ се осврна и на Законот за дигитални услуги како дел од примената на регулативата за вештачка интелигенција.
„Се случи технолошки бум во кој сите користиме технологии што сè уште не се доволно регулирани, поради што често сме жртви – и ќе бидеме сè додека правото не ги предвиди сите ситуации“, изјави таа, истакнувајќи дека, како и останатите учесници, клучот е во едукацијата, а не во забраните.
Цибочи Першa смета дека и медиумите треба да имаат поголема улога во едукацијата на јавноста за социјалните мрежи, особено јавните сервиси. Таа потсетува дека постојат бројни квалитетни документарни филмови и едукативни содржини за дигиталните платформи и алгоритмите, но дека тие се недоволно присутни во јавниот простор.
Истражувањето, спроведено во 37 основни училишта на повеќе од 1100 ученици на возраст од 10 до 16 години, открива загрижувачки трендови: децата поминуваат меѓу пет и пол и осум часа дневно пред екрани, а секое второ дете е загрижено за времето што го минува онлајн.
Околу 15 проценти од децата доживеале електронско насилство – речиси двојно повеќе отколку во 2017 година – при што насилниците најчесто се нивни пријатели или соученици. Децата сè почесто се изложени и на сексуално експлицитни пораки, а во Хрватска се над европскиот просек и во користењето алатки за вештачка интелигенција и создавање „deepfake“ содржини.
Покрај Цибочи Першa, автори на истражувањето се Игор Канишај и Дуња Поточник, а го спроведе Друштвото за комуникациска и медиумска култура со поддршка на Агенцијата за електронски медиуми. Модератор на настанот беше Јасна Ваниќек-Фила.