Во мрачните архиви на Ватиканската библиотека, ракопис од 408 страници молчел повеќе од четири века. Исполнет со необични симболи, непознати карактери, спорадични латинични букви и насловна страница на арапски јазик, овој документ со децении претставувал нерешлива енигма за истражувачите.
Оваа книга, денес позната како „Борговиот кодекс“ (Codex Borg), всушност криела тајни лекови за човечкото тело. Како што пишува Би-Би-Си (BBC), во време кога народната медицина, алхемијата и неортодоксните исцелителни пракси лесно носеле обвинувања за вештерство, шифрирањето не било само интелектуална вежба – тоа бил единствениот начин да се заштити знаењето, но и животите на оние што го ширеле.
Со помош на вештачката интелигенција (АИ) и упорноста на историчарите по криптографија, ракописот конечно почна да ги открива своите тајни. Зад 34 различни симболи биле сокриени илјадници рецепти: од совети за консумација на квалитетно црвено вино, па сè до рецепт за ферментација на оревчиња во тесто како лек против дизентерија. Дешифрирањето на овој кодекс е само дел од еден многу поголем глобален потфат – отворање на „заклучените соби“ на човечката историја.
Еден процент од светската историја е под клуч
Според проценките на експертите, околу еден процент од материјалите што се чуваат во архивите и библиотеките ширум светот се целосно или делумно шифрирани. Иако овој процент изгледа мал, зад него се крие огромен број документи: дипломатски телеграми, воени податоци, ритуали на тајни друштва, забранети љубови и политички завери кои авторите сакале да ги сокријат од туѓите очи.
Овие документи имаат огромно значење бидејќи содржат информации кои ги нема во официјалните историски читанки:
- Писмата на Марија Стјуарт: Шифрираната преписка на шкотската кралска додека била во заробеништво во Англија ја откри нејзината директна инволвираност во плановите за враќање на престолот, но и напрегнатите односи со нејзиниот син Џејмс.
- Стравовите на царот Карло V: За дешифрирање на писмо од само три страници на овој моќен монарх беа потребни шест месеци работа со помош на АИ. Документот откри дека владетелот смртно се плашел од атентат планиран од италијански платеник во служба на францускиот крал, кршејќи ја сликата за неговата апсолутна и непоколеблива моќ.
Како вештачката интелигенција ги менува правилата на игра?
Пред вештачката интелигенција да започне со анализа, најбавниот дел од процесот е дигитализацијата на ракописите. Лошиот ракопис, избледеното мастило и физичките оштетувања го прават препознавањето на карактерите екстремно тешко. Француската криптологиња Сесил Пјеро проценува дека за рачно препишување на само две страници текст со непознати симболи е потребен цел ден.
Денес, платформи како Transkribus веќе се користат за дешифрирање на тајни писма од Триесетгодишната војна. АИ системот ги идентификува деловите од текстот, ги препознава редовите и ги анализира знаците еден по еден. Иако не секогаш го дава конечниот одговор самостојно, технологијата драстично го забрзува процесот, оставајќи им го финалниот збор на историчарите.
Дополнително, нови модели развиени во рамките на проектот Descrypt успеаја да ги спојат транскрипцијата и дешифрирањето во еден чекор. Првите тестови беа спроведени на „Копијале кодексот“ (Copiale), кој ги опишува ритуалите на едно германско тајно друштво од 18 век. Со истиот метод се анализираат и околу 400 мистериозни разгледници од крајот на 19 и почетокот на 20 век, за кои се испостави дека не кријат државни тајни, туку емотивни, шифрирани љубовни писма на германски јазик.
Може ли АИ да ја реши најголемата мистерија од Крит?
Големото прашање во научниот свет е дали вештачката интелигенција конечно ќе успее да го прочита фамозниот Диск од Фестос, артефакт стар 4.000 години кој сè уште им одолева на сите обиди за дешифрирање, исто како и писмото Линеар А.
Експертите сепак се претпазливи. Вештачката интелигенција не е магично стапче и не може да создаде податоци кои не постојат. Без пронаоѓање на друг примерок од истото писмо или двојазичен текст (како што беше Каменот од Розета за египетските хиероглифи), дури и најмоќните модели ќе наидат на ѕид.
Вистинската вредност на оваа технологија не е само во решавањето на светски познатите енигми, туку во можноста да се прочитаат илјадници „обични“ документи кои со векови останале затворени бидејќи нивното проучување барало премногу време и труд. АИ не го заменува историчарот, туку му дава алатка да ги слушне гласовите на луѓето кои некогаш, со голема мака, се обиделе да ја заштитат својата вистина.