Полска го повика Член 4 од Северноатлантскиот договор откако руски беспилотни летала го нарушија нејзиниот воздушен простор 19 пати во средата, објави CNN.
Борбени авиони на НАТО соборија неколку руски беспилотни летала што влегоа во полскиот воздушен простор за време на нападот врз соседна Украина. Полското Министерство за внатрешни работи подоцна објави дека вкупно 16 беспилотни летала се пронајдени на различни локации низ земјата. Сојузниците на НАТО сега формално разговараат за она што полските претставници го опишаа како „руска провокација“.
Што е Член 4 на НАТО?
Трансатлантската одбранбена алијанса се заснова на принципот дека нападот врз една членка е напад врз сите. Член 4 од договорот ѝ дозволува на секоја земја-членка формално да побара состанок на Северноатлантскиот совет, главното тело за донесување одлуки, за да разговара за понатамошните чекори.
Во членот се наведува: „Страните ќе се консултираат меѓусебно секогаш кога, според мислењето на која било страна, територијалниот интегритет, политичката независност или безбедноста на која било страна е загрозена“. Не треба да се меша со Член 5, кој е камен-темелник на алијансата и кој го смета вооружениот напад врз една членка за напад врз сите, предизвикувајќи брза воена помош.
Според НАТО, дискусијата за Член 4 би можела „потенцијално да доведе до некаква форма на заедничка одлука или акција во име на Алијансата“. Процесот на консултации е клучен бидејќи сите одлуки се донесуваат со консензус. Консултациите што ги побара Полска се одржаа во среда наутро на редовниот состанок на Советот во Брисел.
Реакции од Полска и Русија
Во среда, полскиот премиер Доналд Туск објави информации за упадите во воздушниот простор, истакнувајќи дека „голем дел“ од беспилотните летала пристигнале од Белорусија. Тој го нарече инцидентот „невидено кршење“ и го потврди активирањето на Член 4. Други полски претставници веруваат дека големиот број беспилотни летала јасно укажува на намерен чин од страна на Русија. Обвинителите потврдија дека барем некои од беспилотните летала се идентификувани како руски верзии на иранскиот „Шахед“, познат како „Гербера“.
Зборувајќи пред парламентот, Туск рече дека иако земјата не е во војна, таа е поблиску до конфликт отколку во кое било време од Втората светска војна. Тој нагласи дека Полска се соочува со „непријател кој не ги крие своите непријателски намери“.
Полскиот претседател Карол Навроцки во четврток изјави: „Руската провокација не беше ништо повеќе од обид да се тестираат нашите способности и одговори. Тоа беше обид да се провери механизмот на дејствување во рамките на НАТО и нашата способност да реагираме“. Тој додаде: „Ви благодарам, бидејќи ги поминавме сите овие тестови“.
Полските вооружени сили во четврток објавија ограничување на воздушниот сообраќај во источниот дел од земјата до 9 декември. Варшава, исто така, објави дека Советот за безбедност на ОН ќе свика итен состанок за инцидентот.
Од друга страна, руското Министерство за одбрана објави дека извршило напад врз Украина во текот на ноќта во среда, но дека „не се планирани цели на територијата на Полска за уништување“. Тие тврдеа дека беспилотните летала што ги користат имаат дострел до 700 километри. Без да обезбеди докази, Русија го нарече инцидентот „митови што постојано ги шири Полска за понатамошно ескалирање на украинската криза“.
Кога беше активиран Член 4 во минатото?
Членот 4 е активиран седум пати од основањето на НАТО во 1949 година. Последен пат го побараа Полска, Бугарија, Чешка, Естонија, Латвија, Литванија, Романија и Словачка веднаш по руската инвазија на Украина во февруари 2022 година. Полска го повика и во март 2014 година „по зголемените тензии во соседна Украина, како резултат на агресивните дејствија на Русија“, по анексијата на Крим од страна на Русија.
Сите други повикувања на Членот 4 беа иницирани од Турција поради заканите од Ирак и Сирија, последно во јули 2015 година по терористичките напади.
Реакција на НАТО и САД
По состанокот на Советот во среда, генералниот секретар на НАТО, Марк Руте, изјави дека „сојузниците изразија солидарност со Полска и го осудија неодговорното однесување на Русија“. Тој додаде: „Во тек е целосна проценка на инцидентот. Она што е јасно е дека синоќешното кршење не беше изолиран инцидент“.
Врховниот командант на сојузничките сили на НАТО за Европа, американскиот генерал Алексус Гринкевич, изјави во четврток дека сè уште не е познато дали упадот со беспилотни летала бил намерен или случаен.
Американскиот претседател Доналд Трамп посочи дека упадот можеби бил случаен. „Можеби била грешка“, им рече тој на новинарите. „Можеби била грешка, но без оглед на тоа, не сум среќен за ништо што има врска со целата оваа ситуација, но се надевам дека ќе заврши.“ Претходно на социјалната мрежа Truth Social, тој накратко објави: „Што е со Русија што го нарушува полскиот воздушен простор со беспилотни летала? Еве нè!“
Според американскиот Стејт департмент, во Полска моментално има околу 10.000 американски војници стационирани.