Европската Унија планира да мобилизира до 12 милијарди евра од јавниот и приватниот сектор за подобрување на патната, железничката и пристанишната инфраструктура, изградба на капацитети и намалување на доцнењата на границите. Ова го истакна еврокомесарката за проширување Марта Кос на Министерската конференција во Софија, посветена на Коридор 8.
Според Кос, Македонија, Бугарија и Албанија имаат стратешка положба во развојот на паневропските инфраструктурни врски што треба да овозможат побрз транспорт на стоки од Црното до Јадранското Море, а потоа кон Италија. Таквото поврзување, нагласи таа, носи придобивки за сите економии долж трасата.
Покрај транспортната функција, ваквите коридори се важни и во контекст на европските напори за диверзификација на синџирите на снабдување со критични минерални суровини. ЕУ предупредува дека зависноста од ограничен број извори на суровини и трговски правци може да ја ограничи нејзината економска и стратешка независност.
Во Македонија, пак, останува отворено прашањето како земјата ќе се вклучи во европските цели поврзани со критичните минерали. Иако засега не е активно вклучена во исполнувањето на целите од соодветната директива на ЕУ, дебатата за потенцијалот на домашните минерални ресурси и за условите за реализација на проекти како „Иловица-Штука“ е дел од поширокото прашање за економскиот развој и привлекувањето инвестиции.
Пораката од Брисел е дека инфраструктурното поврзување и диверзификацијата на снабдувањето се важни за европската отпорност. Предизвикот за Македонија е да ги претвори својата географска положба и развојните можности во конкретни економски придобивки.
Еврокомесарката за проширување претходно во текот на неделава во Брисел го презентираше и планот на Европската Комисија за побрзо интегрирање на земјите кандидатки, потенцирајќи дека идните членки можат да ја зајакнат одбранбената подготвеност на Унијата.
„Преку постоењето на ефикасни власти и почитувањето на заедничките правила, процесот на проширувањето може да го зајакне влијанието на политиките на Унијата во поголем обем. Поголемиот Единствен европски пазар, подобриот пристап до критичните суровини како што се ретките метали и подобрените индустриски капацитети создаваат можности за трговија, инвестиции и раст. Посилните енергетски, транспортни и дигитални мрежи ги намалуваат зависностите и ја зголемуваат безбедноста“, пишува во Планот.
Македонија како земја кандидат се очекува наскоро да го приспособи домашното законодавство во областа на рударството и геологијата со тоа на Унијата. Досега се усвоени Стратегија за минерални суровини 2026-2046 и Акциски план 2026-2030. Една од точките во Планот е изработка на Каталог на критични минерални суровини во Македонија.
„На Геолошкиот Завод (ГЗМ) да му се даде задача, во период од две години, да направи анализа на потенцијалите за екстракција и рециклирање на критични метали и критични минерали во соработка со Министерството за енергетика, рударство и минерални суровини, а со поддршка на рударската индустрија и индустријата за рециклирање (која е на многу ниско ниво на развој). Направената анализа треба да се поврзе со вкупните потреби на Европската Унија за критични метали и минерали. Резултатите од таквата анализа би можеле да бидат добра основа за стимулирање на поефикасната употреба и поефикасното искористување на Македонските метали и минерални ресурси, да покаже како Република Северна Македонија може да придонесе да се зголеми покриеноста на индустријата на Европа со користење на домашните минерални суровини, а истовремено и да ги зголеми можностите на Европа за извоз на критични метали и минерали, како и да се идентификуваат потенцијалните деловни можности за развој на нови бизниси“, пишува во Акцискиот план.
Дел од критичните минерали по кои трага ЕУ, а со кои Македонија изобилува, е бакарот. Единствен напреден проект во моментов е инвестицијата за ископ на бакар во Иловица, зад која стои мултинационалната компанија Трафигура. Додека и во Акцискиот план кој го изготвија експерти од повеќе институции, меѓу кои и МАНУ, се повикува да се разгледаат деловните можности за нови бизниси во рударството, сепак дел од јавноста континуирано го критикува проектот во Иловица. Металуршкиот инженер и аналитичар Виктор Грозданов, во последната колумна, изрази сомнеж дека зад критиките стои „руска пропаганда“ со лажни вести. Според него, институциите треба да расчистат за тоа кој ги загрозува стратешките интереси на Македонија кои се на линија со оние на ЕУ, НАТО и САД.
„Кој сака да го спречи влегувањето на една фирма со промет од 245 милијарди евра годишно во последните 10 години, која работи низ целиот свет, каде се вклучени самопрогласени еко активисти кои не манипулираат, најбрутално лажат за процеси и дигнале паника кај населението, а за истите немаат елементарни познавања“, прашува Грозданов.
Инаку, САД и ЕУ веќе одамна креираа Листа на критични минерални суровини, чија употреба е значајна во голем број на индустрии, вклучително и во воената. ЕУ го впиша бакарот образложувајќи дека металот „се користи во сите електрични и електронски апликации, вклучувајќи технологии за обновлива енергија, дистрибутивни мрежи, електрични возила, електронски уреди, авиони и одбранбени технологии, а ЕУ е зависна од снабдувањето со бакар од трети земји, особено во фазата на екстракција“. Се предвидува дека побарувачката на ЕУ за бакар ќе се зголеми за повеќе од 50% до 2050 година.