Набргу откако САД и Израел започнаа бомбардирање на Иран на 28 февруари, американскиот претседател Доналд Трамп го обвини Техеран дека развива нуклеарно оружје што ги загрозува сојузниците на САД и кое „наскоро би можело да стигне до американска територија“.
Меѓутоа, координираните напади на САД и Израел врз Иран, како и иранскиот одговор, веќе доведоа до цивилни жртви и предизвикаа остри реакции од меѓународната заедница. Генералниот секретар на Обединети нации, Антонио Гутереш, ги повика двете страни да го почитуваат меѓународното право.
Дали нападите биле законски?
Според експерти за меѓународно право, правната основа за првичните напади е сериозно доведена во прашање. Главниот документ што го регулира ова прашање е Повелбата на ОН, која генерално забранува употреба на сила меѓу држави, освен во одредени случаи.
Клучни се два члена:
Член 2(4) – забрана за закана или употреба на сила
Член 51 – дозволува употреба на сила во случај на вооружен напад (некои држави го толкуваат ова и пошироко)
Главното прашање е дали Иран претставувал непосредна закана. Правни експерти, меѓу кои и Сузан Бро од Обединетото Кралство и Џефри Најс, наведуваат дека не е презентиран јасен доказ за непосреден напад. Според нив, законската самодбрана бара убедливи докази за непосредна закана.
Некои аналитичари од поранешната администрација на Трамп тврдат дека постоеле разузнавачки информации за подготовка на ирански ракетни капацитети. Сепак, директорот на Меѓународната агенција за атомска енергија, Рафаел Гроси, изјави дека Иран имал обемен нуклеарен програм, но без докази за организиран проект за производство на нуклеарно оружје.
Извештај на американската Одбранбено-разузнавачка агенција од мај 2025 година заклучил дека Иран е сè уште години далеку од производство на ракети со долг дострел.
Одговорот на Иран
Иран возврати со напади врз Израел и врз земји во регионот каде што има американски бази, тврдејќи дека дејствува во самоодбрана.
Сепак, дел од експертите предупредуваат дека и овој одговор може да го прекрши меѓународното право доколку не е пропорционален или ако цели биле цивилни објекти.
Пропорционалност и ризик од преседан
Според правните експерти, секоја самодбрана мора да биде:
Неопходна (без алтернативни средства)
Пропорционална (соодветна на заканата)
Употреба на ракети без прецизно таргетирање или напади врз цивилни цели може да се смета за непропорционална и незаконска.
Експертите предупредуваат дека нејасно толкување или толерирање на ваква употреба на сила може да создаде опасен меѓународен преседан и да го ослаби светскиот правен поредок.
Без јасно почитување на правилата утврдени по Втората светска војна, постои ризик меѓународниот систем да се замени со политика на сила наместо со право.
