Ова е како да барате игла во стог сено – сребрена капсула 8×6 мм, помала од паричка, најверојатно е изгубена некаде покрај автопат низ огромната пустина на најголемата австралиска држава.
Рударската компанија Рио Тинто вчера се извини, велејќи дека соработува со напорите на регионалните власти да пронајдат капсула што содржи цезиум-137, високо радиоактивна супстанца што се користи во опремата за рударство, пренесува Си-Ен-Ен.
Рио Тинто вели дека ги проверил сите патишта околу рудникот Гудаи-Дари во далечната северозападна Австралија, каде што се наоѓала платформата пред транспортерот да ја однесе јужно до Перт, главниот град на државата.
Властите веруваат дека капсулата, која емитува и гама и бета зраци, паднала од задниот дел на камионот што се движел по Големиот северен автопат долг 1.400 километри. Поради малата големина на капсулата и големите растојанија, властите предупредуваат дека има мали шанси да биде пронајдена.
Исто така, постојат стравувања дека капсулата можеби веќе завршила надвор од зоната за пребарување, што создава радиоактивен здравствен ризик за секој што ќе се сретне со неа во следните 300 години.
Како исчезна капсулата?
Државните власти го вклучија алармот во петокот предупредувајќи ги жителите за присуство на радијација во јужниот дел на државата, вклучително и североисточните предградија на Перт, каде живеат околу два милиони луѓе. Капсулата беше спакувана на 10 јануари и собрана од рудникот Гудаи-Дари во Рио Тинто на 12 јануари од страна на деловниот соработник на рудникот.
Возилото поминало четири дена на пат и пристигнало во Перт на 16 јануари, но било истоварено на преглед до 25 јануари – кога било откриено дека капсулата ја нема.
„По отворањето на пакетот, беше откриено дека броилото е скршено, недостасува една од четирите завртки, а недостасуваат и самиот извор и сите завртки на броилото“, соопшти Одделот за противпожарна и итна помош (ДФЕС). Се верува дека силните вибрации предизвикани од нерамни патишта го оштетиле пакетот со отстранување на завртката за монтирање што ја држела на место.
Колку е опасна капсулата?
Експертите предупредија дека цезиумот-137 може да создаде сериозни здравствени проблеми за луѓето кои доаѓаат во контакт со него: изгореници на кожата од блиска изложеност, болест на зрачење и потенцијално фатален ризик од рак, особено за оние кои несвесно се изложени на долги временски периоди.
Radiation Services, компанија која обезбедува совети за заштита од радијација, вели дека стоењето на еден метар од капсулата за еден час би резултирало со околу 1,6 милисиверти (mSv) зрачење, што е еквивалентно на околу 17 стандардни рендгенски снимки на градниот кош. Земањето на капсулата во рака би предизвикало сериозно оштетување на прстите и околното ткиво.
Иван Кемпсон, вонреден професор по биофизика на Универзитетот во Јужна Австралија, рече дека најлошото сценарио би било љубопитното дете да ја земе капсулата и да ја стави во својот џеб.
„Тоа не се случува често, но може да се случи и се случило порано. Имаше примери на луѓе кои пронајдоа слични работи и страдаа од труење со радијација, но тогаш зрачењето беше многу посилно отколку во случајот со оваа капсула“, Кемпсон. рече и додаде:
„Сите ние сме изложени на постојани нивоа на зрачење од работите околу нас и храната што ја јадеме, но главната грижа сега е потенцијалното влијание врз здравјето на лицето кое ќе ја пронајде капсулата“.
Колку често се губат радиоактивните уреди?
Инцидентот беше шок за експертите кои рекоа дека ракувањето со радиоактивни материјали како цезиум-137 е строго регулирано со протоколи за нивно транспортирање, складирање и отстранување.
Рио Тинто рече дека редовно транспортира и складира опасни материи како дел од својот бизнис и вработува специјализирани изведувачи за ракување со радиоактивни материјали. Малата капсула била дел од мерачот на густина што се користел во рудникот Гудаи-Дари за мерење на густината на железната руда за време на дробењето, се вели во соопштението.
Сервисите за радијација велат дека радиоактивните материјали секојдневно се транспортираат низ Западна Австралија без никакви проблеми: „Во овој случај, се чини дека мерките за контрола кои вообичаено беа поставени не беа успешни“.
Прадип Деб, предавач и службеник за радијациона безбедност на Универзитетот RMIT во Мелбурн, изјави за Си-Ен-Ен дека губењето на капсулата било многу невообичаено бидејќи австралиските безбедносни правила бараат таквите предмети да се транспортираат во добро заштитени кутии. Името на логистичката компанија што се користи за транспорт на уредот не е објавено.
Во која фаза е потрагата по капсулата?
Властите се обидуваат да го пронајдат уредот со помош на специјализирана опрема за детекција на зрачење, поставена на возила кои се движат по автопатот во двете насоки со брзина од 50 километри на час. „Ќе бидат потребни околу пет дена да се патува по првичната рута“, се вели во соопштението на DFES во понеделникот.
Дејл Бејли, професор на Универзитетот во Сиднеј, вели дека малата брзина е потребна за да и се даде време на опремата да го открие зрачењето: „Детекторите за радијација на возилата што се движат може да се користат за откривање зрачење над природните нивоа, но релативно ниската количина на радијација на изворот значи дека тие треба релативно бавно да ја пребаруваат областа“.
Надлежните ги предупредија граѓаните да не се приближуваат до уредот на растојание од пет метри, признавајќи дека ќе биде тешко да се види од далечина. „Не се обидуваме визуелно да го лоцираме малиот уред. Користиме детектори за радијација за да ги лоцираме гама зраците“, рекоа претставници на DFES.
Но, постојат стравувања дека капсулата можеби повеќе не е во областа за пребарување – властите велат дека капсулата можеби се заглавила во гумата на друго возило, што ја однело, или можеби била распрсната од дивиот свет, вклучително и птиците.
„Замислете птица грабливка да ја земе капсулата и да ја однесе од областа за пребарување. Тоа би можело да биде проблем“, вели Дејв Свини, аналитичар за нуклеарна политика и борец за заштита на животната средина во Австралиската фондација за зачувување. „Овој извор очигледно треба да се најде, но има толку многу прашања и едноставно не знаеме што би можело да се случи“, додаде тој.
Што ќе се случи ако капсулата не се најде?
Цезиум-137 има полуживот од околу 30 години, што значи дека по три децении радиоактивноста на капсулата ќе се преполови, а по 60 години повторно ќе се преполови. Со ова темпо, капсулата би можела да биде радиоактивна во следните 300 години, истакнува Деб од Универзитетот RMIT.
„Цезиум-137 обично е затворен извор, што значи дека нема да ја загади почвата или животната средина ако не се прошири. Ако капсулата никогаш не се најде, нема да ја загади или пренесе радиоактивноста на околната почва“, додаде Деб.
Рио Тинто, една од најголемите светски рударски компании, управува со 17 рудници за железна руда во регионот Пилбара во Западна Австралија. Рударските активности предизвикуваа контроверзии во минатото, вклучувајќи го и уништувањето на две антички карпести засолништа во клисурата Јуукан во 2020 година, што доведе до извинување и оставка на тогашниот извршен директор Жан-Себастиен Жак.