Бањскиот манастир, кој припаѓа на Рашко-призренската епархија на Српската православна црква, од вчера е во јавноста по конфликтот на Косово и Метохија во кој учествуваа припадници на косовската полиција, а во кој имаше и жртви.
Бањскиот манастир се наоѓа во близина на Звечани во северниот дел на Косово и Метохија и претставува недвижно културно богатство како културен споменик од исклучително значење.
Бањскиот манастир со црквата посветена на Свети Стефан е изграден помеѓу 1313 и 1317 година, како дарба на српскиот крал Стефан Урош II Милутин. Тој е еден од ретките манастири со зачувана основачка повелба „Повелба на крал Милутин до Бањски манастир“.
Монументална зграда
Монументалниот објект со црквата, трпезаријата, библиотеката, конаците и „царски дворец“ бил уништен од пожар во почетокот на 15 век, а во втората половина на истиот век манастирот бил напуштен. Патеписецот Курипешиќ забележал дека по наредба на султанот, манастирот бил уништен во 16 век бидејќи таму се собрале христијански бегалци од турското ропство.
Според средновековните извори, Бањска била познат како еден од најубавите српски манастири. Изработен е во чистиот раш архитектонски концепт на српскиот класицизам, српско-византиски стил кој нужно бил применет при изградбата на кралските мавзолеи од манастирот Студеница на Стефан Немања до манастирот Свети Архангели на царот Душан.
Бањска е изградена по манастирот Студеница. Така, храмот има форма на еднокорабна базилика со слепа купола. Источната апсида е полукружна и исклучително монументална.
Седум века постоење
Во 19 век речиси целосно уништената црква Свети Стефан била адаптирана и претворена во џамија и како таква служела до Првата светска војна. За прв пат црквата била конзервирана во 1939 година, а вториот пат во 1990 година, кога била делумно реконструирана.
Во август 2013 година, манастирот прослави 7 века од постоењето, а една година претходно започна обновата на самата црква и поширокиот манастирски комплекс.
Плановите на владиката Артемија биле по возобновувањето да ги врати моштите на светиот цар Милутин во манастирот. Потврден одговор дојде од Синодот на Бугарската православна црква во декември 2006 година, но тоа беше тоа.
Богата манастирска ризница
Главната гордост на Бањска беше познатото „Бањско злато“, испеано во народна песна и опишано во патописи. Изработен е од тенки златни листови кои ја покривале позадината на фреските, исто така направени по мавзолеите на претходните владетели – манастирите Студеница, Милешева и Сопоќане.
Денеска се зачувани само неколку избледени фрагменти од таа слика.
Од другите богатства на икони, ракописи, сребрени, позлатени и златни свеќници, кандила, кадилници, хороси, со кои кралот ја украсил својата дарба, ништо не е зачувано.
Фигура на Богородица и Христос
Тимпанот некогаш бил украсен со монументална седечка фигура на Дева Марија со бебе Христос во скутот, направена на начинот на кој уметниците од Раш ги толкувале западните уметнички стилови – романескна и готска. Денес, оваа Богородица се чува во црквата Соколица, недалеку од манастирот, додека делови од камената декорација на фасадите на манастирот се наоѓаат во Народниот музеј во Белград, Археолошкиот музеј во Скопје, а некои се вградени во објектите на селата околу Бањска.
Единствените наоди на скап накит се откопани случајно, за време на Првата светска војна во 1915 година, од гробот на кралицата Теодора, првата сопруга на кралот Стефан Дечански и мајка на императорот Душан.
Тоа се два златни прстени: првиот е украсен со антички камео, а на главата на вториот е приказ на двоглав орел и натпис: „Кој го носи, Господ нека му е на помош“. Првиот прстен денес е во сопственост на семејството на познатиот колекционер Љубомир Недељковиќ, а вториот се чува во Народниот музеј во Белград.
По повод славата на манастирот, свети архиѓакон Стефан, во август 2007 година беше обновена традицијата за поставување на словенски домаќин.