Што претставува 25-тиот амандман и како функционира?
Прашањето за менталната способност на американскиот претседател Доналд Трамп повторно се најде во центарот на вниманието по серијата негови контроверзни изјави и објави на социјалните мрежи. Поранешниот директор на ЦИА, Џон Бренан, е меѓу оние кои повикуваат на активирање на 25-тиот амандман од Уставот на САД, тврдејќи дека тој е „напишан токму со мисла на Доналд Трамп“.
Овој амандман има за цел да ги пополни уставните празнини во случаи кога претседателот не е во состојба да ги извршува своите должности. Додека првите три дела се јасни и се однесуваат на смрт, оставка или доброволно предавање на власта, четвртиот дел е значително покомплексен.
Структура на 25-тиот амандман:
- Член 1: Потпретседателот станува претседател во случај на смрт или оставка на претседателот.
- Член 2: Механизам за пополнување на испразнетото место потпретседател.
- Член 3: Претседателот може привремено да ги пренесе овластувањата на потпретседателот (на пример, при медицинска операција).
- Член 4: Овозможува присилно отстранување на претседателот доколку тој не е способен за функцијата, но одбива да го признае тоа.
Како функционира Член 4?
За активирање на овој механизам, потпретседателот и мнозинството од раководителите на извршните ресори мора да поднесат писмена изјава до Конгресот дека претседателот е „неспособен да ги извршува овластувањата и должностите на својата функција“. Во тој случај, потпретседателот веднаш станува вршител на должноста претседател.
Важни детали за овој процес:
- Потребна е поддршка од потпретседателот (Џеј Ди Венс) и барем осум од вкупно 15-те раководители на извршните оддели.
- Претседателот може да оспори ваквата одлука со писмена изјава дека е способен за работа.
- Доколку дојде до спорот, Конгресот мора да одлучи во рок од 21 ден со двотретинско мнозинство во двата дома.
Зошто 25-тиот амандман е тешко применлив во случајот со Трамп?
Главната слабост на амандманот е што не ја дефинира точно „неспособноста“. Бидејќи Трамп не е физички оневозможен, тој може во секој момент да потпише документ со кој ќе си ги врати овластувањата. Ова би довело до уставна криза и долга процедура во Конгресот.
Амандманот првенствено е создаден за привремена физичка неспособност (како срцев удар или интраверзија), а не како политичко средство за смена. Како што заклучуваат правните експерти, процедурата за импичмент останува единствениот стабилен конституционен начин за повикување на одговорност на еден американски претседател.