Речиси нема изборен циклус или промена на власт во изминатата деценија во која зборот „ветинг“ не беше клучниот адут за враќање на довербата во правосудството. Сепак, додека довербата на граѓаните во судовите паѓа на историски ниски нивоа, процесот на проверка на имотот и интегритетот на судиите и обвинителите останува заглавен во лавиринтите на политичките ветувања.
Зошто ветингот постојано се најавува?
Главниот мотив зад најавите за ветинг е очајната потреба од „проветрување“ на системот каде преку ноќ се застаруваат предмети, исчезнуваат докази или се носат одлуки под политички притисок. Европската Унија постојано алармира дека без неселективна борба против корупцијата во сопствените редови, патот кон Брисел ќе остане блокиран.
Зошто процесот никако да започне?
Експертите и правниците посочуваат неколку клучни причини за овој институционален застој:
- Страв од кадровски егзодус: Искуството од Албанија покажа дека радикалниот ветинг може да остави половина од судовите празни, што води кон целосна блокада на правниот систем. Македонија веќе се соочува со сериозен дефицит на судии и обвинители.
- Уставни и законски пречки: За воведување на вонреден ветинг потребни се уставни измени или посебни закони за кои е неопходен политички консензус, кој во земјава е речиси невозможен. Постоечките тела, како Судскиот совет, често се сметаат за дел од проблемот, а не за решението.
- Политички калкулации: Критичарите обвинуваат дека партиите го користат „ветингот“ само како закана кон непослушните судии, наместо како искрена намера за реформа.
Мониторинг наместо метла
Наместо радикална чистка, во последно време сè почесто се зборува за „мониторинг“ на судските предмети и проверка на имотната состојба преку постоечките механизми на ДКСК. Но, за граѓаните кои со години чекаат правда, ова изгледа како обид да се „купи време“ и да се избегне директна конфронтација со моќните структури во судството.
Што понатаму?
Ако ветингот остане само декор во политичките говори, ризикот е огромен – целосно губење на смислата на правната држава. Прашањето веќе не е дали е потребен ветинг, туку кој има доволно политичка волја и „чисти раце“ да го спроведе без да го користи за партиски реваншизам.
Додека се чека на првиот „филтриран“ судија, јавноста останува скептична: Дали ветингот е навистина толку комплициран или едноставно не е во интерес на оние што треба да го одобрат?