Од следната година, вакцинацијата против хуман папилома вирус (ХПВ) треба да стане задолжителна во Хрватска, по законските измени планирани за вториот квартал од оваа година, дознава Министерството за здравство. Ова би ја ставило Хрватска на страната на неколку земји кои веќе одлучиле да преземат таков чекор, со јасна цел: да го искоренат ракот на грлото на матката, болест која сега е речиси целосно спречена, на долг рок.
Објавата доаѓа во време кога се слави Националниот ден и недела на борбата против ракот на грлото на матката, Денот на мимозата, кој го воспостави хрватскиот парламент во 2011 година. Како што истакна директорката на Дирекцијата за здравствена заштита на Министерството за здравство, Ивана Портолан Пајиќ, во последните петнаесет години е постигнат значителен напредок, првенствено во подигањето на свеста за важноста на превенцијата, раното откривање на болеста и вакцинацијата против ХПВ.
Инвазивен рак
И покрај ова, бројките продолжуваат да бидат алармантни. Во Хрватска, во текот на изминатите 10 години, околу 300 жени годишно се дијагностицирани со рак на грлото на матката, додека помеѓу 120 и 130 починале. Според податоците за смртност, во 2024 година, 98 жени починале од рак на грлото на матката во Хрватска, од кои една третина биле под 60 години.
Ова се податоци што се однесуваат исклучиво на инвазивниот рак на грлото на матката, без да се вклучат премалигните епителни лезии кои се значително почести, како и други видови на рак поврзани со ХПВ, како што се ракот на вулвата, вагината, анусот, пенисот или фаринксот.
„Ракот на грлото на матката е болест што можеме да ја спречиме. Имаме вакцина, имаме скрининг и имаме ефикасен третман за премалигните промени, и токму затоа е неприфатливо жените да продолжат да умираат од него“, нагласува Портолан Пајиќ.
Покриеноста со вакцинација е недоволна
Вакцинацијата против ХПВ е достапна во Хрватска од 2007 година, првично преку пилот-проекти, а потоа и на национално ниво. Денес, таа е бесплатна за девојчиња и момчиња на возраст од 14 до 15 години, со можност за последователна вакцинација за средношколци и млади до 25 години.
Иако не е задолжителна програма, Хрватска има релативно добра стапка на вакцинација. Според податоците од Хрватскиот институт за јавно здравје (HZJZ), 54,8 проценти од девојчињата и 38,9 проценти од момчињата од генерацијата родена во 2009 година примиле барем една доза од вакцината до 15-годишна возраст. Сепак, ова е сè уште далеку од целите поставени од Светската здравствена организација.
Глобалниот план предвидува да се достигне стапка на вакцинација од над 90 проценти, 70 проценти од жените до 35 години да учествуваат на превентивни гинеколошки прегледи и 90 проценти од жените со откриени премалигни и малигни промени да бидат лекувани навремено. Само со комбинирање на сите овие мерки може да се зборува за искоренување на болеста.
Зошто задолжителна вакцинација?
Токму затоа Министерството за здравство планира измени на Законот за заштита на населението од заразни болести, со кои вакцинацијата против ХПВ би се вклучила во календарот за задолжителна вакцинација. Доколку законот се донесе според планот, новите правила би можеле да стапат во сила веќе од 2027 година, а вакцинацијата би се спроведувала на ист начин како и досега – во основно училиште, во две дози.
„Епидемиолозите и експертите кои предлагаат задолжителна вакцинација знаат зошто го прават тоа. Со тоа испраќаме јасна порака за тоа колку ни е важно здравјето на идните генерации“, нагласува Портолан Пајиќ, додавајќи дека образованието на децата, родителите и наставниците ќе продолжи да игра клучна улога.
Оние кои се вакцинираат пред да имаат сексуален однос имаат најголема корист, но експертите нагласуваат дека користа постои и подоцна, до 25-годишна возраст, па дури и потоа во одредени медицински околности.
„Вакцинацијата против HPV штити не само од рак на грлото на матката, туку и од голем број други малигни заболувања кај жените и мажите. Тоа е инвестиција во здравјето што има долгорочен ефект“, вели Портолан Пајиќ.
Национално ниво
Заедно со вакцинацијата, скринингот е вториот столб на борбата против ракот на грлото на матката. По повеќегодишна пауза, Хрватска започна пилот-проект на нова реорганизирана национална програма за превенција во 2023 година, која моментално се спроведува во Вировитско-подравската жупанија.
Програмата опфаќа жени на возраст од 20 до 64 години, при што се врши ПАП-тест кај жени на возраст од 20 до 29 години, а комбинација од ПАП-тест и ХПВ-тестирање кај жени над 30 години.
Искуството од пилот-проектот ќе биде важно за прилагодување и спроведување на новиот пристап кон скрининг на национално ниво. Министерството за здравство планира следната година повторно да ја направи оваа програма национална програма за превенција.
Дел од новите случаи помлади од 45 години
Пошироката епидемиолошка слика на болеста и предизвиците за превенција ги објаснува Бојана Махмутовиќ, епидемиолог во Хрватскиот институт за јавно здравје, која истакнува дека ракот на грлото на матката, за разлика од повеќето други видови на рак, се јавува почесто на помлада возраст. Тој е трет најчест рак кај жени на возраст од 30 до 39 години, веднаш по ракот на дојка и тироидната жлезда.
Четвртина од новите случаи се помлади од 45 години, што дополнително ја нагласува важноста на превенцијата. Просечната петгодишна стапка на преживување е малку повеќе од 60 проценти, но исходот во голема мера зависи од фазата во која е откриена болеста.
Кога се дијагностицира рано, опциите за третман се поефикасни и помалку оптоварувачки за пациентите, додека во напредните фази прогнозата е значително полоша. Токму затоа редовните превентивни прегледи играат клучна улога во намалувањето на смртноста.
Ракот на грлото на матката речиси секогаш е предизвикан од инфекција со високоризични типови на ХПВ, поради што тестирањето за ХПВ игра сè поважна улога во современиот скрининг.
За разлика од ПАП тестот, кој ги детектира веќе постоечките промени во клетките, ХПВ тестот директно го детектира присуството на вирусот и може да го идентификува ризикот дури и пред да се развијат лезиите. Во пракса, методите често се користат комплементарно, но европските упатства сè повеќе ја нагласуваат предноста на тестирањето базирано на ХПВ како посигурна алатка за рано откривање.
