Средината на октомври и почетокот на грејната сезона во последните години во поголем дел од Србија го означува почетокот на екстремното загадување на воздухот.
Така, наместо претпоставената зимска идила кога гледаме низ прозорецот, по правило гледаме магла што останува дури и кога грее сонце или, почесто, неколку нијанси на сиво, од кои секоја е отровна.
Тоа се однесува речиси за целата држава, а пред се за Ваљево, Шабац, Бор, Зајечар, Смедерево, Бор, Белград, Нови Пазар…
„Всушност, имаме прекумерно загадување со овие честички на сите места во централна Србија и поголемиот дел од Војводина“, вели Дејан Лекиќ од Националната еколошка организација (НЕА) за N1.
Во најголем број случаи се работи за суспендирани честички ПМ 2,5 и ПМ 10. Сето тоа се последиците од работата на термоцентралите, помалите топлани до 50 MW и индивидуалните камини, односно греењето со фосилни горива како јаглен и дрво.
Топланите во Србија загреваат околу два милиони граѓани, односно речиси една третина од населението.
Јаглен, полн со отров
Греењето со фосилни горива е најтоксично, а предводник е јагленот. Јагленот може да содржи бројни токсични материи како што се олово, сулфур, хром, арсен, кадмиум, талиум, жива, флуор, хлор. Отровните елементи се ослободуваат во воздухот во форма на сулфур диоксид или честички од арсен, никел, калиум, олово, па дури и радиоактивни елементи.
Загадувањето со јаглен не зависи само од неговиот квалитет, туку и од уредите во кои се согорува. Колку е помал квалитетот на јагленот, толку е поголемо негативното влијание врз животната средина и здравјето. Во Србија за работа на термоцентралите масовно се користи најнеквалитетниот јаглен – лигнит. Често има повеќе од 50 проценти влага и пепел и ослободува многу сулфурни испарувања. Крајниот резултат е послабо загревање и поголемо загадување.
ПМ честички
Според податоците на српската Агенција за заштита на животната средина (SEPA), главна причина за загадувањето на воздухот во Србија е согорувањето на фосилните горива за греење во поединечни печки и топлани со моќност помала од 50 MW, кои во вкупното учество на емисиите на најопасните загадувачи, ПМ10 и ПМ2,5 честичките кои се мешавина од чад, саѓи, прашина, киселина и метал, учествуваат со 57 отсто за ПМ10 и 75 отсто за ПМ2,5 честичките.
Експертите предупредуваат дека овој вид јаглен не е за домашна употреба, односно за индивидуални камини, но сепак се купува бидејќи е поевтин.
По јагленот, нафтениот дериват мазутот е најголем загадувач. Содржи токсични елементи, поради што сè поголем број топлани се префрлаат на гас. Во Белград сите поголеми топлани, освен онаа во Земун, работат на гас.
„Влијанието на тие топлани врз аерозагадувањето е помало, освен во Земун, но има голем број јавни згради кои сè уште користат мазут“, вели Лекиќ.
Тој како добар пример ја наведува зградата на Народниот театар во Белград, која се грее на гас, но дека градската управа, вклучително и секретаријатот за заштита на животната средина, „сè уште работи на мазут“.
Лекиќ вели дека има позитивни промени во некои градови во Србија, како Крагуевац кој премина на гас или Нови Пазар и Горњи Милановац кои се греат на биомаса.
„Иако биомасата произведува и ПМ честички, кога тоа се прави технолошки соодветно, тоа е различен вид хемикалија која носи загадување. Тоа секако е подобрување“.
Тој посочува дека треба да продолжиме во таа насока. Од друга страна го наведува примерот на Смедерево каде според неговите сознанија од 14 котлари само две работат на гас.
„Нема причина сите да бидат затоа што пристигна гасот. Знам дека не е лесно да се пристапи до сите котлари, но во земја каде што се градат патишта, стадиони и други големи градежни зафати, ова не треба да биде голем проблем“, смета Лекиќ.
Оваа пролет, Министерството за заштита на животната средина најави инвестиција од 220 милиони динари за преминување на котлари во 27 јавни институции кон поеколошки извори на енергија како дел од мерките за намалување на загадувањето на воздухот во Србија, како и дополнителни речиси 100 милиони динари за домаќинствата во 19 општини да го сторат истото. Резултатите од овој оглас не се познати бидејќи министерството не одговори на прашањето.
Лекиќ наведува дека прашањето за јурисдикцијата над горенаведените згради е нешто што може да го забави овој проект.
„Секоја зграда има свој сопственик и тука често може да се изгуби трагата за ритамот, односно за ефикасноста.
Дрво и крајности
Дрвото е уште еден извор на енергија кој широко се користи за греење. Дрвото ослободува и поголеми количества PM 2,5 и PM 10 честички.
Количеството на штетни материи зависи од видот и влажноста на дрвото, но и од котелот. Сувото дрво подобро гори и помалку загадува, а секако најдобра опција за греење се пелетите.
Како и кај јагленот, количината на ослободената енергија и загадувањето зависи од уредот во кој се согорува енергијата.
Според Лекиќ, неопходно е да се поседуваат енергетски ефикасни уреди кои имаат сертификат. Тој вели дека кај нас освен економската мотивација за греење со позагадувачки извори на енергија, недостига и едукација.
Во него се наведени и екстремите кои се многу токсични.
„Станува збор за масло за греење, гуми, дрвени производи кои претрпеа обработка, како лакиран мебел, потоа железнички прагови, пластични шишиња, ПВЦ прозорци. Ова се екстремни примери. Луѓето немаат пари, па собираат или купуваат отпадоци, а сето горенаведено прво би требало да се рециклира“.
Гас и поглед во иднината
Природниот гас е најчистото фосилно гориво, кое е прогласено за обновлив извор во Европската унија. Лекиќ истакнува дека гасот има и споредни продукти како јаглерод диоксид и метан.
„Сепак, нашите вкупни емисии имаат незначително влијание во однос на декарбонизацијата. Квалитетот на воздухот би се подобрил со гас. Ова е добро за нас бидејќи суспендираните честички ПМ 2,5 и ПМ 10 се намалуваат“, вели Лекиќ.
Вистинското решение би било струјата од обновливи извори.
„Кај нас сè уште струјата доминантно се добива од фосилни горива, така што за нас сè уште изгледа како далечна иднина. Зградите треба да имаат соларни панели или котли за вода за греење. Биотермалната енергија е занемарена. Ние сме десет години зад развиениот свет“.