Овластениот претставник на оштетените семејства Огњен Божовиќ побара делот од судскиот процес во кој ќе сведочат браќата и сестрите на убиените деца да биде затворен за јавноста.
Граѓанската постапка против осумте семејства загинати во масовното пукање во ОУ „Владислав Рибникар“ денеска се одржа. Судењето траеше шест часа, а изјави дадоа родители на три деца.
Огњен Божовиќ на почетокот на судењето на семејствата на овластените жртви побара делот од судењето во кој ќе сведочат браќата и сестрите на убиените деца да биде затворен за јавноста.
– Давањето докази на децата предизвикува траума и психолозите сугерираат дека јавноста не треба да биде присутна. Предлагаме децата да зборуваат на друго рочиште кое ќе биде затворено за јавноста – рече адвокатот, а судијката го прифати предлогот.
Божовиќ наведе и дека во поднесокот на училиштето е наведено дека дежурството на учениците не е незаконско и дека тоа не е точно бидејќи во 2022 година е донесен акт со кој изречно е утврдено дека учениците треба да бидат дежурни, а не вработени.
Тој посочи дека не може да се обвинува училиштето за тоа што се случило, но дека има објективна одговорност на училиштето.
– Треба да се докаже дали училиштето е виновно за пропустите. Училиштето е одговорно доколку не извршило надзор на пропишаниот начин. Училиштето нема доставено никакви наоди, нема програма за заштита од насилство, тим за заштита од насилство, нема програма за антидискриминација. Забележливо е отсуството на училишна работа со жртви на насилство. Тоа е пилотско училиште, треба да има најсовремени техники на работа – додаде тој и посочи дека секако најодговорни се момчето што пукало и неговите родители, но дека одговорност сноси и училиштето.
Адвокатката на семејството Кечмановиќ, Марина Ивеља, во име на Кечмановиќ изрази сочувство до семејствата и рече дека момчето и официјално е префрлено во друго одделение. Таа додаде дека Стрелачкиот сојуз на Србија наведува дека и деца помали од момчето што пукаше во „Рибникара“ можат да се обучуваат да ракуваат со оружје.
Таа побара и да се прикаже видео од училиштето, за да се утврдат околностите.
Адвокатот Божовиќ одговори дека се гледа дека родителите поднеле барање за префрлање во друго одделение и смена и дека тоа не е спорно, туку дека училиштето го одбило тоа барање, за да го прифати еден ден подоцна „кога таткото отиде кај директорот“. Тој истакна дека процедурата не била испочитувана.
– Има разлика помеѓу спортот и она што го правеле. Момчето не било член на стрелачкиот клуб, татко му му дозволил да ракува со оружје од голем калибар, пукале во цели во форма на човек. Таткото го научил синот да биде машина за убивање, го научил да пука од чешка збројевка, која подоцна ја користел на училиште за да пука во другарите – рекол Божовиќ.
Судијата потоа ги покани родителите на убиените деца да дадат исказ и им рече дека „можат да кажат што им е на ум и колку што можат“. Родителите зборуваа за тоа како им изгледал тој 3 мај, но и како се справуваат со загубата. СПК даваше изјави, родителите, публиката, новинарите, адвокатите, како и судијата беа во солзи.
„Прв и последен пат бакнав дете на 6 мај“
За тој ден кој од корен им го смени животот прв проговори Иван Божовиќ, кој на 3 мај ја однел ќерка си на училиште и разговарал со неа непосредно пред убиството.
-Таа имаше фотосесија тој ден. Таа доцнеше. Се бакнавме и таа си замина. Ми се јави околу 8:33 и ми побара храна од Мека. Таа рече дека е традиција повиците да нарачаат мека услуга. Реков дека ќе и донесам пари на враќање. После тоа ми се јави сопругата и рече дека имало пукање во училиштето. Секакви работи ми поминуваа низ главата, но не мислев дека пукањето е всушност во училиштето. Сепак, таа беше на должност, седеше во близина на влезот – изјави таткото.
Како што рече, времето минувало во страв. Одделението на нивната ќерка немало училиште, а таа не се јавувала на телефон, а ниту нејзината соученичка. Никој не ги знаеше одговорите на нивните прашања.
Тие одеа од болница во болница. Тие отидоа во секоја болница за која беше кажано дека има повредени деца. Во тој момент не знаеле дека има убиени. До нив, но и до други родители стигна веста дека одреден број деца се затворени во гимназијата. На Иван му е мило што неговата ќерка е таму.
-Се надевавме дека се ќе биде во ред, а потоа добивме информација дека Драган е убиен. Таа седеше во ходникот во негова близина. Тогаш дознавме дека биле убиени осум деца. Новинарот ми покажа порака дека родителите кои не знаат каде им се децата да се пријават во полициска станица. Му го дадов клучот од автомобилот на брат ми, и јас истрчав – додаде тој.
Пред полициската станица, како што рече, видел мајка на друго девојче „и му било јасно што се случува“. Директорката била во канцеларија и му рекла дека ја идентификувала неговата ќерка. После тоа не слушаше ништо.
– Ја повикав Нина и реков дека нашата ќерка повеќе не е таму. Изгледа не разбра, рече дека ќе дојде наскоро. Седнав на ѕидот и плачев. Нина дојде, се прегрнавме. Пријде мајка на едно дете, двете се прегрнаа иако не се познаваа. Нашиот свет се сруши – рече Иван.
Да беше прашан пред 3 мај како го замислува животот, ќе речеше дека има се. Сето тоа дојде со нивната ќерка. Потоа, рече тој, станале вистинско семејство. Нивната светлина беше нивната ќерка.
– Му кажавме на нашиот син дека не знае колку има среќа што има сестра, а таа го обожаваше. Таа беше смешна. Синот сонувал да има куќи и автомобили. Кога ја прашавме што ќе прави, таа рече дека ќе живее со нејзиниот брат. Куќата е празна без неа. Порано цело време одевме во нејзината соба, лежевме на нејзиниот кревет. Сега помалку. Така се заштитуваме. Кога таа врата се отвора, солзите почнуваат да течат. Најубавиот дел од нашите животи заврши – рекол таткото на девојчето.
Како што рече, му пречела приказната за угледно семејство, татко доктор, мајка доктор на науки.
– Во куќата чувале оружје и муниција. Нивните изјави покажуваат дека не се сметаат себеси за одговорни, а камоли за виновни. Во пта мислеа дека нивното дете ќе порасне ако му стават машина за убивање во раце? Тој рече дека детето му го уништило животот. Тоа е твое дете, ти го испушти одводот. Ако си одговорен родител, требало да видиш дека има проблем со детето. Не знаете дека вашето дете не спие цела ноќ пред 3 мај, дека има пиштол во чантата, дека прави молотови коктели, а виновникот го барате во стрелиштето – додаде тој.
Тој истакна дека неговата ќерка е неговата прва мисла кога ќе се разбуди и последна кога ќе легне и дека тоа е „притискачка тежина“.
– Кога треба да идентификувате дете, тоа е страшно. Отидовме да ја видиме на нејзиниот роденден, 6-ти мај. Ги одзедовме работите. Секогаш ја облекувавме, а сега некој таму ја облекува. Нина рече дека на 6 мај ја бакнала својата ќерка за прв и последен пат – изјави Иван.
Размислуваше, рече, како ќе порасне неговата ќерка, како ќе изгледа, за тоа што неговата сопруга Нина веќе ја нема ќерката што толку многу ја посакуваше, дека неговиот син веќе нема сестра и „рекоа колку му е важно да има сестра.“
„Дел од мене отиде со неа“
Сопругата на Иван Нинела Радичевиќ опиша како изгледал 3 мај од нејзина гледна точка. Таа рече дека дотогаш биле среќно семејство, дека таа и нејзиниот сопруг имале добри работни места и дека им е важно да се грижат за својата ќерка и да ја водат на вистинскиот пат.
-Кога одеше на училиште се слушнаа сирени. Веднаш помислив дека нешто и се случило, но потоа сфатив колку е часот и дека веќе е на училиште. Отидов во продавница, кога ми се јави другарка ми и рече дека има пукање во „Рибникар“ и дека ќе ја чека ќерка ми пред училиштето. Истрчав од продавницата и и се јавив на Ивана. Ми кажа дека е на должност – рече таа.
Кога стигнала во училиштето, сите деца од класот на нејзината ќерка веќе биле заминати. Од оваа перспектива и е јасно дека сите веќе знаеле дека нејзината ќерка е убиена.
– Тогаш се прикачувам на информациите што ми одговараат. Знаев дека седи кај убиениот Драган, но тоа го отфрлив како чаршиски приказни. Ана секогаш веруваше кога и кажував дека се ќе биде во ред. Така си велев додека одев по болници, а преку себе и нејзе. Пред Ургентниот центар видов како го донесоа момчето што пукаше – додаде таа.
Потоа, како што рекла, и се јавил сопругот и рекол дека нивната ќерка ја нема.
– Цел живот се подготвуваш за вакви вести, но за родителите, не за детето. Стоевме на улица, а јас само сакав да трчам внатре да ја најдам. Не сакав да направат обдукција, причината за смртта е јасна. Не сакав повеќе да ме допираат. Сепак, ми рекоа дека мораат. Тоа училиште сега ми е како свето место, таму одеа нашите деца – рече Нинела.
Како што рекла, не знаела дали има сила да ја види ќерка си на роденден. Нејзината пријателка и кажала дека ќе зажали ако не оди. Нејзината ќерка изгледаше смирено и тоа ја смири. За неа особено беше страшен 8 мај, денот кога замина на погребот на нејзината ќерка.
– Од 3 мај пијам лекови за срце, шеќер, косата ми падна. Од 3 мај се чувствувам како дел од мене да заминал со неа. Немам самоубиствени мисли, туку само сакам да бидам со неа. Го сакам мојот син, но тагата ја надминува љубовта. Времето не е сојузник, не лекува, не се плашам од смртта. Сакам да бидам тука за моето дете, но не сакам да живеам долго – додала таа.
Мајката на Андрија Чикиќ, Сузана Станковиќ Чикиќ, изјави дека нејзиниот син бил единец и дека донел светлина во нивниот дом.
– Беше сестран, не стимулираше да бидеме подобри родители, да се развиваме. Кога имаше пет години, ме замоли да го изнесам надвор. Бев уморен, но видов дека не е детски каприц и го извадив. Ме замоли да му купам сладолед. Му ги дадов парите. Кога тргнавме дома, тој влезе во цвеќарницата и побара црвен цвет за мајка му. Рече дека е подарок затоа што го носам во парк – ја започна приказната за нејзиниот син.
Имаше многу интереси. Од шестгодишна возраст свиреше пијано и се занимаваше со фотографија. Поминаа многу вечери со пијано. Сакаше да патува, со нетрпение го очекуваше јазичниот камп на кој одеше во јуни.
-На втори мај рече да го разбудиме порано, дека првиот час има историја, дека не смее да доцни. Го оставивме пред училиштето. Тој се сврте и ни разнесе бакнеж. Влегов на лекар, а после 10 минути ми се јави сопругот. Рече дека во „Рибникар“ имало пукање и дека се упатил кон училиштето. Мислев дека е пред училиште, останав на работа. Ја видов веста и ме обзеде страв. Во паника истрчав надвор – додала таа.
Како и другите родители, посетувала болници, верувала дека нејзиниот син е во просторијата за физичко образование. Таа дознала дека училишниот чувар е убиен, но и било кажано дека нема убиено деца. Додека со сопругот се движела до Тиршова, и се јавила мајката на Софија Негиќ и рекла дека нејзината ќерка повеќе не е таму. Во тој момент на радио слушнале дека се убиени осум деца. Таа му рекла на таксистот да вози до полициска станица.
– Требаше да го идентификувам моето дете. Тој ден врнеше дожд. Отидов со таков страв од она што би можел да го видам таму. Ни го покажаа нашето дете во торба за тело. Отидовме на гробницата, и реков не можам да го погребам овде, ова личи на гробишта. Потоа отидовме во Лешче. Изгледаше како парк. Ако треба да изберам вечен дом за моето дете, нека изгледа како парк. Му го испеглав концертниот костум на детето и му ги подготвив чевлите како да оди на екскурзија и му ставив пари во џеб да има за гемиџијата – раскажала таа во солзи.
Како што рекла, на денот на погребот, косата на нејзиниот син била мокра. Непосредно пред тоа го избањаа. Побарала фен за последен пат да ја среди косата на нејзиниот син. Му го бакна челото, косата, лицето, рацете. Таа велеше: „Сакај ја мајката на рацете на пијанистот“. Како што рекла, и сега го слуша звукот од гробот што го фрлила во гробот на нејзиниот син.
– Отидов на гробишта, талкав на местата каде што сакаше да оди мојот син, само за да не одам дома. Не ми беше дозволено да бидам сам. Адвокатите не советуваа да не ја гледаме фотодокументацијата од обдукцијата, но морам да ја видам. Фотографиите од мојот Андрија беа последни. Видов фотографии од сите деца. Во пределот на неговата јакна можеше да се забележи дупка од куршум. Имаше рани на раката и ногата – додаде таа.
„Живеевме за него“
Сопругот на Сузан, Милош Чикиќ, таткото на Андрија, изјави дека неговото семејство целото слободно време го поминува заедно. Тоа му значело дека син му кажува некои работи само нему.
– Се сеќавам дека еден ден ми се јави и рече дека не планирам ништо. Истото и го кажа на мајка си. Го возев до првата адреса што ја кажа. Ми рече да останам во колата и излезе со мајка ми. Се вратија со торба од продавницата за железарија. Потоа отидовме на друга адреса. Потоа и рече на мама да остане во колата, а ние отидовме во златарницата да и купиме подарок. Сето тоа го купил со свои пари. Тој рече дека сака да ни даде подароци за се што правиме за него. Живеевме за него – рече тој.
Кога колегата на 3 мај му кажал дека имало пукање во ОУ „Владислав Рибникар“, тој добил напад на паника. Неговиот син не му одговорил, но мислел дека го напуштиле училиштето и ги оставиле работите во училниците.
– Видов дека улицата е полна со полиција и луѓе. Почнав да се тресам од страв и студ. Никој ништо не знаеше. Ги повикавме родителите на другите деца од одделението и сфативме дека нивните деца веќе пристигнале дома. Стравот и надежта постојано се менуваа. Кога сфативме дека не е во Итната помош, не знаев дали да здивнам бидејќи не е ранет или да паничам затоа што не знаев каде е – рече тој.
Кога се јавила мајката на Софија, умот на Милоша не сакал да слуша. Тој инсистираше да одат во Тиршова, а не во полиција.
-Едвај одев, цела се тресев. Се распаднав, околината престана да постои. Кога дојде моментот на идентификација, се плашев да го видам, но знаев дека морам. Рекоа дека е убиен, но јас не видов – додаде тој.
Во времето кога Андрија бил погребан, неговите родители сè уште не знаеле како бил убиен. Затоа ја погледнаа споменатата фотодокументација за да добијат одговор на многуте прашања што ги имале.
– Сликите од убиени деца лежени на под се најстрашното нешто што сум го видел во животот. Мислев дека ќе пукнам од болка. Сфативме дека Андрија успеа да го избегне првиот куршум. Заврши на столчето. Вториот го удрил во ногата, а третиот поминал низ раката и срцето. Беше ужасно прецизен. Пукаше во главата и срцето. Му биле подвижни цели – рекол таткото.
Тишината во нивниот стан се уште е заглушувачка. Нема пијано, Милош нема со кого да разговара за тоа која камера е подобра, на кој и на што да се надева. Често не може да стане од кревет, а вели дека тоа е без причина.
– Тешко ми е да одам на местата што ги сакаше Андрија. Нема ништо што ме движи во животот. Болно е да се види оправданоста на криминалот – рече тој.
„Го гушнавме детето во ковчегот“
– При идентификација видов дека ќерка ми крвари од устата. Го гушнавме детето во ковчегот. Во извештајот од обдукцијата се наведени повеќе од 15 прострелни рани. Тој ден беа масакрирани луѓе – изјави Зоран Мартиновиќ.
Како што рече, неговата ќерка освен во „Рибникар“ одела и во балетско училиште. Таа само го спомна „чуварот на езерцето“ кога зборуваше за тоа колку и е тешко.
– Болката ми ја зголемува стравот дека некој повторно може да направи нешто што не е нормално. Не можам да кажам дека ова немаше да се случи ако реагираше училиштето, кога некој има 2.500 куршуми во куќата, но ако не беа прикриени некои работи, ќе имавме поинаков однос кон тоа училиште – рече тој.
Зоран рече дека живее во страв од сончев ден бидејќи не знае што може да се случи.
– Тоа е егзекуција на деца. Ги испративме да научат нешто и да се вратат живи. Ако семејството имаше љубов кон хемикалиите, тоа можеше да биде борбен отров. Колку имаа среќа што ја негуваа љубовта кон орање со водени балони, можеби тој ден ќе беа само влажни – додаде таткото.
Рече дека живее во страв бидејќи животот на неговото дете не е епилог и дека само сака епилог за своето дете.
– Полесно ми е кога ќе влезам во продавница и ќе ме прегрне касиерката. Не мора ништо да каже. Немаме повеќе планови. Нашиот живот е одреден од тоа колку добро сме ментално и физички способни да преживееме. Сè беше прилагодено на неа. Сега не знам да возам кола, ми недостига сопатникот. Не успеав да ја заштитам тој ден. Се плашам дека оваа грешка нема да се повтори – рече Зоран.
Сопругата на Зоран, Миљана, вели дека кога ќе помисли на 3-ти мај, веќе не може да ја изговори реченицата „се ќе биде во ред“. Кога слушнала за пукањето, со средната ќерка истрчала од дома, а за најмладите донела вода и бисквити. Мислела дека имало тепачка во близина на училиштето и дека нејзината ќерка била напасена од куршум.
– Го запознав таткото на Софија Негиќ, тој беше многу лошо. Не знаевме што носеа нашите ќерки на училиште тој ден. Се сеќавам на големата прегратка од претходната вечер. Лажеше доцна, а потоа стана затоа што беше вознемирена и не прегрна сите уште еднаш – рекла таа.
Живее со верба дека повторно ќе ја сретне ќерка си и ја боли што девет деца нема да ги остварат своите соништа, никогаш нема да имаат свои деца.
-Дојдов да ги сменам работите и од плакарот испадна порака што таа ми ја напиша, а која претходно ја забележав. Пишуваа дека ме сака најмногу на светот. Го сфатив како знак – додаде Миљана.
Тешко го поднесува претшколскиот период бидејќи нејзината ќерка била таа што ја ставила ѕвездата на елката. Таа не е сигурна дека годинава ќе има сила да ја украси елката.
Граѓанската расправа ќе продолжи утре кога ќе говорат Анѓелко и Наталија Аќимовиќ, Живорад и Коса Влаховиќ и Драган и Нина Кобиљски.
